TIME: Gossiping Is Smarter Than You Think
(Chuyển ngữ tiếng Việt: Gemini; Hiệu đính (và chịu trách nhiệm): T.Vấn)
Những Tin Đồn (Gossip) Thông Minh Hơn Bạn Tưởng
Tác Giả: Oriel FeldmanHall
Trước khi có mạng xã hội, đã có tin đồn (gossip). Rất lâu trước khi các dòng tweet có thể làm sụp đổ danh tiếng, những lời thì thầm đã hoàn thành công việc một cách hiệu quả — đôi khi với độ chính xác chết người hơn. Tin đồn đã thổi bùng cơn cuồng loạn trong các Phiên tòa Phù thủy Salem và là mạch ngầm của rất nhiều truyện ngụ ngôn, nơi sự nghịch ngợm che đậy sự thối rữa về đạo đức.
Nhưng tin đồn cũng từng là phao cứu sinh, tiếp thêm sức mạnh cho sự kháng cự, gắn kết các cộng đồng và huy động sự ủng hộ cho các phong trào công bằng xã hội trên toàn thế giới.
Trong lịch sử, tin đồn vừa là chất keo xã hội vừa là chất độc. Và nó cũng có một khía cạnh đời thường hơn nhiều — là chất liệu cho những cuộc trò chuyện hàng ngày. Theo một số đánh giá, hơn 65% các cuộc trò chuyện của chúng ta là về những người khác. Những câu chuyện chúng ta kể về người khác giúp thêm gia vị cho sự buồn tẻ của cuộc sống. Điều này giải thích tại sao mục Page Six thu hút 21 triệu độc giả hàng tháng hay tại sao cả một thế hệ tuổi teen (bao gồm cả tôi) nuôi dưỡng bản thân bằng những rắc rối đầy kịch tính của loạt phim Gossip Girl.
Việc tất cả chúng ta đều nói tin đồn nhiều đến vậy — mà không bị bắt quả tang — là một nghịch lý ẩn mình: làm thế nào chúng ta có thể tự do lan truyền thông tin nhạy cảm, thường là về những người chúng ta quen biết, mà đối tượng của cuộc phiếm đó không bao giờ phát hiện ra? Trong một bài báo gần đây được xuất bản trên tạp chí Nature Human Behaviour, chúng tôi đã tìm ra câu trả lời cho câu hỏi này.
Mức Độ Thử Thách Về Nhận Thức
Trước hết, hãy xem xét phạm vi của vấn đề. Nếu bạn muốn dự đoán thông tin sẽ lan truyền ở đâu, bạn cần ước tính cách nó có thể di chuyển qua mạng lưới xã hội của mình — không chỉ giữa bạn bè của bạn, mà còn bạn bè của bạn bè bạn, và cứ thế tiếp diễn. Các mạng lưới xã hội thường bao gồm hàng trăm người, với hàng chục nghìn kết nối có thể. Để dự đoán một mẩu tin đồn có thể đi đến đâu, bạn cần tính toán xem nó có thể đi theo con đường nào trong vô số con đường. Đó là một lượng tính toán tinh thần khổng lồ. Tuy nhiên, con người dường như thực hiện điều này một cách dễ dàng trước khi để một mẩu tin đồn thoát ra.
Bị hấp dẫn bởi câu đố này, nhóm nghiên cứu của tôi tại Đại học Brown, do nghiên cứu sinh Alice Xia dẫn đầu, đã tiến hành một loạt nghiên cứu để hiểu cách con người thực hiện kỳ tích ấn tượng này.
Chúng tôi bắt đầu bằng cách thiết kế một loạt thí nghiệm trong phòng thí nghiệm sử dụng các mạng xã hội nhân tạo, nhỏ. Những người tham gia quan sát các cặp người tương tác — mỗi tương tác đại diện cho một tình bạn — và ghép lại một bản đồ tinh thần của mạng lưới, tương tự như cách chúng ta liên kết các con phố khác nhau để lập bản đồ toàn bộ một khu phố. Khi mọi người thu thập thông tin về mối quan hệ bạn bè giữa ai với ai, họ bắt đầu suy luận ai là người có nhiều kết nối, ai ở xa hơn, và ai là người được yêu thích và nổi tiếng.
Sau đó, chúng tôi yêu cầu những người tham gia chia sẻ thông tin với người khác mà không để nó đến tai đối tượng của câu tin đồn này. Điều chúng tôi tìm thấy thật đáng kinh ngạc. Mọi người đã theo dõi hai đặc điểm chính của mạng lưới mà không thể nhìn thấy trực tiếp. Thứ nhất, họ lưu ý khoảng cách của đối tượng với người mà họ đang trò chuyện. Thứ hai, họ chú ý đến mức độ nổi tiếng của người đang trò chuyện cùng. Những người tham gia ít nói tin đồn nhất với những người thân cận với đối tượng — đặc biệt nếu người đó nổi tiếng — và nói tin đồn nhiều nhất với những người vừa nổi tiếng vừa cách xa đối tượng về mặt xã hội. Nói cách khác, con người đã sử dụng một cách trực giác sự nổi tiếng và khoảng cách để tính toán xem tin đồn có thể lan truyền đến đâu.
Trí Thông Minh Xã Hội Bậc Cao
Nghiên cứu của chúng tôi phản ánh cách tin đồn hoạt động trong các mạng lưới tương đối nhỏ. Vậy điều gì sẽ xảy ra trong thế giới thực nơi có hàng trăm người trong một mạng lưới? Trong môi trường tự nhiên, gần như không thể biết tất cả các mối quan hệ xung quanh bạn, và việc theo dõi cách tin đồn có thể di chuyển trở thành một thách thức nhận thức nghiêm trọng. Trong lớp sinh viên năm nhất của Đại học Brown, chúng tôi đã ghi lại ai là bạn của ai, và sau đó yêu cầu sinh viên đoán xem những người nào có thể nghe được một mẩu tin đồn tùy thuộc vào nguồn gốc của nó. Ngay cả trong các mạng lưới lớn, ngoài đời thực này, sinh viên vẫn hình thành các bản đồ tinh thần nắm bắt được hai đặc điểm chính: mức độ nổi tiếng của một người và khoảng cách của họ với đối tượng của tin đồn. Những bản đồ tinh thần này đã giúp họ ước tính nơi tin đồn có khả năng lan truyền.
Có vẻ như phải tốn rất nhiều nỗ lực để giữ tin đồn không lọt vào tai kẻ xấu, nhưng cái giá phải trả nếu làm sai thì rất đắt. Tôi gần đây đã đọc xong cuốn tiểu thuyết House of Mirth của Edith Wharton, nơi danh tiếng là tiền tệ và tin đồn là nhân vật phản diện thầm lặng, thực thi các quy tắc cứng nhắc của xã hội thượng lưu New York trong khi hủy hoại nữ anh hùng không tuân thủ của nó, Lily Bart. Lily là một câu chuyện cảnh báo về cách một cuộc đời có thể bị hủy hoại bởi những lời đồn đại sau lưng nếu bạn không đi trước trò chơi tin đồn. Khả năng nói tin đồn một cách hiệu quả và với độ chính xác như vậy là một minh chứng cho sự tinh vi của trí óc — một đặc điểm (feature), chứ không phải là lỗi (bug).
Tin đồn, bất chấp mọi tiếng xấu, không phải là một lỗi lầm về mặt tính cách. Thay vào đó, nó là một công cụ nhận thức mạnh mẽ cho phép trí óc của chúng ta cân nhắc rủi ro xã hội giống như một bậc thầy cờ vua, tính trước nhiều nước đi. Do đó, chúng ta cần ngừng coi tin đồn là một thất bại đạo đức và bắt đầu công nhận nó là một hình thức của trí thông minh xã hội, một kỹ năng quan trọng để quản lý các mối quan hệ, danh tiếng và dòng chảy thông tin trong thế giới hiện đại của chúng ta. Nói tin đồn một cách khôn ngoan không chỉ thông minh hơn chúng ta nghĩ — nó còn thiết yếu cho sự sống còn về mặt xã hội.
Oriel FeldmanHall
(Giáo sư Khoa học Nhận thức và Tâm lý học tại Đại học Brown)
Phụ Lục
Trong tiếng Việt, từ Gossip có một phạm vi nghĩa rộng, và tùy thuộc vào ngữ cảnh, nó có thể được dịch là:
- Chuyện phiếm/Tin đồn: Đây là nghĩa trung lập hoặc phổ quát nhất, dùng để chỉ các câu chuyện, thông tin không chính thức về người khác, thường là người nổi tiếng hoặc người trong mạng lưới xã hội.
- Ví dụ: “The magazine is full of celebrity gossip.” (Tạp chí đầy rẫy chuyện phiếm/tin đồn của người nổi tiếng.)
- Ngồi lê đôi mách: Đây là nghĩa mang tính tiêu cực và chỉ trích nhất. Nó mô tả hành động dành thời gian để nói những tin đồn, đặc biệt là những chuyện nhỏ nhặt, không quan trọng hoặc mang tính đặt điều, bới móc về người khác. Cụm từ này nhấn mạnh đến hành vi buôn chuyện/nhiều chuyện và sự lãng phí thời gian vào những điều vô bổ.
- Ví dụ: “She spends all day gossiping about her neighbors.” (Cô ấy dành cả ngày để ngồi lê đôi mách về hàng xóm.)
- Buôn chuyện/Tán gẫu: Nghĩa này nhẹ nhàng hơn, dùng để chỉ việc nói chuyện thoải mái, thân mật về mọi thứ, bao gồm cả người khác.
Trong bài báo dẫn thượng, tác giả Oriel FeldmanHall đã cố tình tái định nghĩa (reframe) hành vi gossip (mà vốn hay bị coi là “ngồi lê đôi mách” hay “lỗi lầm đạo đức”) thành một hình thức của trí thông minh xã hội (social intelligence).
Vì vậy, trong khi “Ngồi lê đôi mách” là một nghĩa chuẩn xác của gossip (với sắc thái tiêu cực), thì việc dịch là “Tin đồn/chuyện phiếm” (như tôi đã chọn) sẽ giữ được tính trung lập cần thiết để thảo luận về cơ chế nhận thức của nó, theo đúng mục đích học thuật của bài báo.
