Sau năm 1975, khi lá cờ đỏ sao vàng của CSBV treo trên đất Sài Gòn, hàng trăm nghìn người Việt Nam trốn khỏi chế độ CS, trở thành thuyền nhân, lênh đênh trên biển Đông, mang theo khát vọng sống và tự do. Họ không ra đi vì thích phiêu lưu; họ ra đi bằng mạng sống, bằng can đảm và bằng cả hy vọng mong manh rằng một thế giới tự do sẽ dang tay cứu giúp. Chính quyền Tổng thống Jimmy Carter, mặc dù chịu áp lực dư luận Mỹ và những rắc rối chính trị không nhỏ, vẫn ban hành chương trình Indochina Migration and Refugee Assistance Act, bảo trợ tài chính, tái định cư và hội nhập cho hàng chục nghìn thuyền nhân. Nhưng nhìn kỹ phản ứng xã hội Mỹ, ta thấy rõ một nghịch lý lịch sử: nghĩa vụ nhân đạo không đồng nghĩa với sự ủng hộ rộng rãi của quần chúng.
Đa số người Mỹ thời đó, theo khảo sát và truyền thông, không muốn đón nhận thuyền nhân. Lo ngại chi phí phúc lợi, ác cảm với người từ chế độ CS, sợ xung đột văn hóa và những ám ảnh hậu chiến còn âm ỉ trong tâm trí, họ xem thuyền nhân như “gánh nặng xã hội” chưa biết sẽ nặng đến mức nào.
Một số tiểu bang và cộng đồng địa phương thẳng tay cản trở việc tái định cư, như muốn nhắn nhủ: “Nghĩa vụ nhân đạo là chuyện của Washington, còn dân chúng chúng tôi chỉ muốn yên ổn và không thêm rắc rối.”
Thế nhưng chính quyền Carter vẫn kiên định. Họ hiểu rằng nhân phẩm con người không thể bị bỏ qua vì những dè dặt tầm thường hay ám ảnh quá khứ.
Điểm tương đồng căn bản giữa thuyền nhân Việt Nam và di dân không giấy tờ hiện nay là mong muốn một đời sống tốt hơn. Thuyền nhân chạy trốn tù cải tạo, trừng phạt lý lịch, đói nghèo; di dân ngày nay chạy trốn bạo lực xã hội, nghèo đói, hoặc tìm kiếm cơ hội kinh tế.
Trong cả hai trường hợp, ra đi không phải là tội lỗi, mà là quyền sống – quyền con người căn bản.
Khác biệt cốt lõi nằm ở hoàn cảnh cưỡng bách tuyệt đối. Thuyền nhân Việt Nam không còn con đường hợp pháp nào để sống ; mọi lối ra đi đều trái luật xuất–nhập cảnh, nhưng bắt buộc để tồn tại. Di dân hiện nay, dù gặp nhiều khó khăn, vẫn có các con đường hợp pháp: xin visa, xin tị nạn, xin đoàn tụ, hoặc theo diện lao động. Công pháp quốc tế chỉ bảo vệ người cụ thể trong hoàn cảnh cụ thể, không hợp pháp hóa mọi hành vi vượt biên.
Theo Công ước 1951 và nguyên tắc non-refoulement, người vượt biên vì lý do chính đáng không bị trừng phạt hình sự và phải được bảo vệ nhân phẩm. Đây là nguyên tắc mấu chốt: chủ quyền biên giới không đồng nghĩa với quyền sỉ nhục hoặc phi nhân hóa con người . Những lời lẽ miệt thị như gọi di dân là “animals”, “rapists”*, tách trẻ em khỏi cha mẹ làm công cụ răn đe, là vi phạm nhân quyền và chuẩn mực quốc tế.
Thuyền nhân Việt Nam may mắn được các nước tự do bảo vệ, nhưng nếu ngôn ngữ kiểu Trump được áp dụng, bi kịch sẽ nhân lên gấp bội.
Hãy thử tưởng tượng một thế giới giả tưởng: nếu Donald Trump là Tổng thống Mỹ năm 1975–1979, kịch bản sẽ cực kỳ châm biếm nhưng bi thảm. Trump, nổi tiếng với chính sách hạn chế nhập cư cực đoan và “zero tolerance”, chắc chắn sẽ gọi thuyền nhân là “gánh nặng xã hội”, dùng trẻ em làm công cụ răn đe, giam giữ kéo dài trong điều kiện thiếu nhân đạo, hoặc trục xuất trái luật. Thuyền nhân chưa kịp rút hồn ra khỏi cơn bão đã phải đối mặt với những câu chữ phi nhân hóa, những trại giam “ngon lành” kiểu Trump, và dư luận Mỹ chia rẽ dữ dội: một bên ủng hộ nhân đạo, một bên theo Trumpist cực đoan.
Trong kịch bản giả tưởng này, nhân phẩm thuyền nhân sẽ bị hạ thấp, sự dè dặt sẽ trở thành cớ để vi phạm quyền cơ bản, và bài học lịch sử về việc bảo vệ con người vượt qua áp lực dư luận sẽ hoàn toàn biến mất. Đây là minh chứng rõ ràng: chủ quyền không bao giờ cho phép sỉ nhục nhân phẩm, và lương tâm chính trị quyết định thành bại của chính sách nhân đạo.
Ngày nay, khi so sánh với di dân không giấy tờ vào Mỹ, bài học lịch sử vẫn còn nguyên giá trị. Chủ quyền cho phép nhận hay không nhận, nhưng không cho phép sỉ nhục nhân phẩm. Người di dân, dù vi phạm thủ tục, vẫn xứng đáng được bảo vệ về cơ bản nhân quyền. Thuyền nhân Việt Nam là minh chứng rằng nhân đạo không chờ đồng thuận xã hội, và hành động đúng đắn của chính quyền có thể cứu sống nhiều sinh mạng.
Sự dè dặt của người Mỹ thời Carter nhắc nhở rằng nghĩa vụ nhân đạo luôn gặp áp lực dư luận, nhưng chính quyền có trách nhiệm can đảm bảo vệ nhân phẩm và tuân thủ công pháp quốc tế. Chủ quyền là hợp pháp, nhưng nhân phẩm là tuyệt đối. Những lời lẽ miệt thị, ngôn ngữ phi nhân hóa hay hình thức trừng phạt tinh thần đều không được phép, và lịch sử sẽ không tha cho những kẻ coi thường nhân phẩm.
Tóm lại, thuyền nhân Việt Nam và di dân không giấy tờ giống nhau ở hình thức vượt biên, nhưng khác nhau về hoàn cảnh, động cơ, và quy chế pháp lý. Chủ quyền biên giới hợp pháp, nhưng nhân phẩm con người là bất khả xâm phạm. Câu nói chuẩn mực về vấn đề này: “Người vượt biên có thể vi phạm luật xuất–nhập cảnh, nhưng họ vẫn xứng đáng được bảo vệ nhân phẩm; chủ quyền không bao giờ cho phép sỉ nhục hay phi nhân hóa con người.”
Chỉ khi tách bạch hình thức, hoàn cảnh và quyền con người, chúng ta mới vừa tôn trọng luật pháp, vừa tôn trọng ký ức và nhân phẩm của những người đã ra đi bằng sinh mạng, và học được bài học quan trọng cho những cuộc tranh luận về di dân hiện nay. Nhân đạo, lương tâm, và pháp luật – ba trụ cột này phải song hành; nếu không, chúng ta sẽ lặp lại những sai lầm mà thuyền nhân Việt Nam đã phải trả giá bằng máu và nước mắt, và thế giới sẽ vẫn đầy những “gánh nặng” do ác cảm, dè dặt và sự thiếu can đảm tạo ra.
Trong khi thuyền nhân được cứu sống nhờ sự can đảm của chính quyền Carter, một Trump giả tưởng hẳn sẽ biến biển Đông thành một bản án nhân phẩm, nơi từng đứa trẻ, từng người già, từng gia đình bị tách rời, gọi là “gánh nặng” trước dư luận hoang mang. Đây là bài học cảnh tỉnh: sự dè dặt của công chúng không thể trở thành cớ để vi phạm nhân phẩm, và người đứng đầu phải đủ lương tri để hành động.
Nhìn sang hiện tại, khi những di dân không giấy tờ vẫn bị coi là “vấn nạn”, câu chuyện thuyền nhân Việt Nam dạy chúng ta: chủ quyền là cần thiết, nhưng nhân phẩm không thể bị đặt lên bàn cân cùng chính trị hay dư luận. Hành động đúng đắn của chính quyền Carter – dù bị dè dặt, bị phản đối – cứu sống con người, và đó là giá trị bất biến của nhân đạo.
Vậy nên, thuyền nhân Việt Nam và di dân không giấy tờ là bài học lịch sử và chính trị: giữ nhân phẩm là trên hết, dè dặt dư luận không thể chi phối lương tri, và chủ quyền không phải là tấm lá chắn để sỉ nhục con người. Trong bất kỳ thời đại nào, từ Carter tới Trump giả tưởng, từ Việt Nam tới Mỹ, nguyên tắc ấy vẫn giữ nguyên giá trị sống còn và nhân bản.
Nhưng nếu lúc đó Trump mà làm Tổng thống Hoa Kỳ thì thôi rồi Lượm ơi!
Đoàn Xuân Thu.
Melbourne.
*Bài do CTV/TVBH gởi.
