Cộng đồng người Mỹ gốc Việt hôm nay đang phản chiếu một nghịch lý đặc biệt của lịch sử di dân. Họ sống trong một nền dân chủ hiện đại bậc nhất thế giới nhưng lại mang theo những ký ức, tập quán và tâm thức được hình thành từ một nền văn hóa Á Đông chịu ảnh hưởng hàng ngàn năm của Nho giáo, chế độ quân chủ và chiến tranh ý thức hệ.
Chính vì vậy, khi nước Mỹ bước vào cuộc chiến văn hóa giữa phong trào “tỉnh thức cấp tiến” và làn sóng bảo thủ MAGA của Donald Trump, cộng đồng người Việt tại Mỹ cũng bị kéo vào sự phân hóa ấy một cách sâu sắc.
Và sự phân hóa này thường hiện ra rất rõ giữa hai thế hệ: lớp người lớn tuổi có xu hướng bảo thủ, trong khi giới trẻ người Việt sinh ra hoặc lớn lên tại Mỹ lại gần gũi hơn với các giá trị cấp tiến.
Đây không đơn thuần là khác biệt chính trị. Nó là sự va chạm giữa hai hệ tư duy lịch sử.
Thế hệ người Việt lớn tuổi tại Mỹ phần đông là những người từng trải qua chiến tranh, chế độ cộng sản, vượt biên hoặc sống trong tâm thức chống cộng mạnh mẽ.
Đối với họ, nước Mỹ trước hết là biểu tượng của trật tự, sức mạnh quân sự, chủ nghĩa chống cộng và các giá trị truyền thống như gia đình, tôn giáo, lòng yêu nước và kỷ luật xã hội.
Họ đến Mỹ không phải như những người cách mạng xã hội mà như những người tị nạn tìm kiếm ổn định và an toàn. Chính vì vậy, họ dễ đồng cảm với các thông điệp của phong trào MAGA: biên giới mạnh, chống nhập cư bất hợp pháp, đề cao tôn giáo, gia đình truyền thống, chống “woke culture”, chống chủ nghĩa xã hội và đề cao hình ảnh một nước Mỹ hùng mạnh.
Điều đáng chú ý là nhiều người Việt lớn tuổi dù sống trong nền dân chủ Mỹ hàng chục năm nhưng tâm lý chính trị của họ vẫn chịu ảnh hưởng sâu đậm từ mô hình văn hóa quyền lực phương Đông.
Trong lịch sử Việt Nam hơn hai ngàn năm, người dân quen với mô hình “trung quân ái quốc”, nơi quốc gia thường được đồng nhất với một vị minh quân hay một triều đại. Tư duy chính trị ấy đề cao lãnh tụ mạnh, người cứu thế, người “ra tay dẹp loạn”, hơn là niềm tin vào cơ chế kiểm soát quyền lực hay tinh thần đa nguyên của nền cộng hòa phương Tây.
Chính vì vậy, nhiều người Việt chống độc tài cộng sản nhưng lại dễ bị hấp dẫn bởi hình tượng “lãnh đạo mạnh” của Donald Trump.
Họ nhìn Trump không phải như một tổng thống trong cơ chế tam quyền phân lập mà như một “minh quân” đang chiến đấu chống lại “thế lực xấu”, truyền thông thiên tả hay giới tinh hoa.
Đây là lý do tại sao trong một số cộng đồng người Việt, Trump không chỉ được ủng hộ về chính sách mà còn được thần tượng hóa gần như một biểu tượng cứu thế chính trị.
Ở chiều ngược lại, thế hệ trẻ người Mỹ gốc Việt lớn lên trong hệ thống giáo dục Mỹ lại tiếp cận hoàn toàn khác. Họ không mang ký ức chiến tranh Việt Nam, không sống trong tâm thức Chiến tranh Lạnh và cũng không xem chính trị qua lăng kính chống cộng như cha mẹ mình.
Họ lớn lên trong môi trường đề cao quyền cá nhân, đa dạng văn hóa, bình đẳng giới, chống phân biệt chủng tộc và quyền của các cộng đồng thiểu số. Với họ, nước Mỹ không chỉ là quốc gia của trật tự mà còn là nơi liên tục tự cải cách để mở rộng quyền con người.
Vì vậy, giới trẻ gốc Việt dễ cảm thấy gần gũi với các tư tưởng cấp tiến về bình đẳng giới, quyền LGBTQ+, chống kỳ thị chủng tộc hay bảo vệ người nhập cư.
Nhiều người trẻ nhìn Trump như biểu tượng của chủ nghĩa dân túy bảo thủ, của sự chia rẽ và của xu hướng quay ngược các thành quả dân quyền. Trong khi cha mẹ họ xem “woke culture” là mối đe dọa đối với giá trị truyền thống, người trẻ lại xem nó như nỗ lực sửa chữa những bất công lịch sử mà xã hội Mỹ từng gây ra cho các cộng đồng thiểu số.
Tuy nhiên, sẽ là đơn giản hóa nếu cho rằng giới trẻ hoàn toàn “đúng” còn người già hoàn toàn “sai”, hay ngược lại. Bởi cả hai phía đều đang sống trong những môi trường thông tin và tâm lý khác nhau.
Nhiều người lớn tuổi cho rằng giới trẻ bị “nhồi sọ cấp tiến” thông qua trường học, Hollywood, mạng xã hội và truyền thông dòng chính.
Họ nhìn thấy việc thay đổi khái niệm giới tính, các cuộc tranh cãi về ngôn ngữ hay “cancel culture” như dấu hiệu của một xã hội đang mất đi nền tảng đạo đức truyền thống.
Nhưng ngược lại, giới trẻ cũng đặt câu hỏi liệu phong trào MAGA có đang tạo ra một dạng “nhồi sọ” khác hay không, khi mọi vấn đề đều bị biến thành cuộc chiến văn hóa, khi các thuyết âm mưu lan rộng và khi nhiều người tin vào lãnh tụ hơn là vào thể chế dân chủ.
Thực tế cho thấy cả hai phía đều có nguy cơ rơi vào “buồng vang thông tin” – nơi con người chỉ tiếp xúc với những nguồn tin củng cố niềm tin sẵn có của mình.
Người trẻ thiên cấp tiến có thể cực đoan hóa mọi giá trị truyền thống thành áp bức. Trong khi đó, phe MAGA cũng có thể cực đoan hóa mọi thay đổi xã hội thành âm mưu phá hủy nước Mỹ. Khi ấy, cả hai bên đều nghĩ mình là lực lượng “giải cứu” quốc gia và mất dần khả năng đối thoại với nhau.
Điều đặc biệt ở cộng đồng người Mỹ gốc Việt là họ không chỉ tranh luận về chính trị Mỹ mà còn mang theo những vết thương lịch sử Việt Nam vào cuộc chiến văn hóa này.
Với nhiều người lớn tuổi, chống cấp tiến đôi khi không chỉ là chống “woke” mà còn là phản ứng bản năng trước bất cứ điều gì gợi nhớ đến “xã hội chủ nghĩa”, “cách mạng văn hóa” hay sự phá bỏ trật tự cũ.
Trong khi đó, giới trẻ người Việt lại muốn thoát khỏi những ám ảnh lịch sử ấy để hòa nhập vào các phong trào tiến bộ của xã hội Mỹ hiện đại.
Câu hỏi lớn nhất không phải là phe nào đúng tuyệt đối, mà là liệu cộng đồng người Việt tại Mỹ có đủ trưởng thành để học cách sống trong một nền dân chủ đa nguyên hay không.
Bởi dân chủ không phải là tìm kiếm một “minh quân cứu thế”, cũng không phải là triệt hạ mọi giá trị truyền thống nhân danh tiến bộ. Bản chất của dân chủ là khả năng chấp nhận sự khác biệt, đối thoại và giới hạn quyền lực của mọi phe phái.
Có lẽ bi kịch lớn nhất của cộng đồng người Việt lưu vong là nhiều người đã rời bỏ một chế độ độc tài nhưng trong tiềm thức vẫn còn mang theo tâm lý chính trị của những xã hội chịu ảnh hưởng phong kiến và chiến tranh ý thức hệ kéo dài hàng thế kỷ.
Và cũng có lẽ hy vọng lớn nhất nằm ở thế hệ trẻ – không phải vì họ “cấp tiến” hơn, mà vì họ có cơ hội lớn lên trong môi trường mà quyền được tranh luận, phản biện và đặt câu hỏi được xem là điều bình thường chứ không phải tội lỗi.
Cuộc xung đột giữa “woke” và MAGA rồi có thể sẽ qua đi theo chu kỳ chính trị nước Mỹ. Nhưng câu chuyện lớn hơn đối với người Mỹ gốc Việt là liệu họ sẽ tiếp tục nhìn chính trị bằng tâm lý thần tượng lãnh tụ và nỗi sợ hãi ý thức hệ, hay sẽ học cách trở thành những công dân thật sự của một nền cộng hòa hiện đại, nơi không có ai là minh quân tuyệt đối và cũng không có chân lý nào đứng trên quyền tự do suy nghĩ của con người.
Hoài Linh Ngọc Dương
*Bài do CTV/TVBH gởi.
