Giáo Sư Richardson (2016) (Ảnh: Wikipedia)
Một nhà sử học của Boston College đã dành hơn 30 năm nghiên cứu vì sao những xã hội vĩ đại sụp đổ. Và bà nhận ra một khuôn mẫu đáng lạnh người: ngay trước khi mọi thứ đổ vỡ, người ta thường lặp lại cùng một câu nói gồm ba từ.
Tên bà là Heather Cox Richardson, giáo sư sử học tại Boston College. Suốt hơn ba thập niên, bà nghiên cứu sự hình thành và suy tàn của nền dân chủ Mỹ. Trong khi nhiều người trong chúng ta chỉ lướt qua những dòng tin tức u ám cho đến khi dạ dày quặn lại vì lo lắng, thì bà làm điều ngược lại. Bà mở những kho lưu trữ phủ đầy bụi. Bà đọc những lá thư đã bị lãng quên. Bà lần theo những vết nứt vô hình đã xuất hiện từ rất lâu trước khi bất kỳ nền văn minh nào sụp đổ.
Và sau khi khảo sát nhiều thế kỷ lịch sử, bà nhận ra một điều đáng sợ: ba từ ấy lặp đi lặp lại, được thốt ra bởi những con người rất bình thường—ngay trước khi tai họa ập đến.
“Sẽ có người sửa chữa chuyện này.”
Hãy thử hình dung một gia đình Mỹ bình thường vào năm 1859. Hai vợ chồng ngồi bên bàn bếp. Họ nhận ra xung quanh mình đang có những thay đổi. Báo chí trở nên gay gắt hơn. Những người hàng xóm từng mỉm cười chào nhau nay lại băng qua đường để tránh trò chuyện. Những cuộc tranh luận chính trị sau buổi lễ nhà thờ trở nên cay nghiệt và mang tính công kích cá nhân.
Họ cảm nhận được sự căng thẳng. Họ linh cảm có điều gì đó không ổn. Nhưng họ vẫn tự trấn an mình bằng chính câu nói mà hàng triệu người khác cũng đang nói cùng lúc.
Rồi sẽ có người giải quyết thôi. Các nhà lãnh đạo sẽ xử lý chuyện này. Hệ thống này đủ vững chắc để giữ mọi thứ không sụp đổ.
Hai năm sau, hơn 620.000 người Mỹ đã thiệt mạng trong cuộc chiến đẫm máu nhất lịch sử quốc gia—American Civil War.
Đối với chúng ta ngày nay, khi đọc sách sử, cuộc Nội chiến dường như là điều tất yếu phải xảy ra. Chúng ta nhìn thấy niên đại, theo dõi trình tự sự kiện, và thấy những quân cờ domino lần lượt ngã xuống theo một chuỗi dường như quá rõ ràng.
Nhưng đối với những người đang sống trong thời điểm ấy, chẳng có gì là tất yếu cả. Họ chỉ là những con người bình thường đang cố gắng sống qua từng ngày. Họ tin rằng mọi chuyện rồi sẽ ổn—vì trước đây vẫn luôn như vậy.
Richardson đã nghiên cứu khuôn mẫu này trong suốt lịch sử Hoa Kỳ, và bà nhận thấy nó lặp lại với một sự nhất quán khiến người ta đau lòng. Những con người lương thiện nhìn thấy các dấu hiệu cảnh báo. Họ cảm nhận mặt đất dưới chân đang dịch chuyển. Nhưng họ tự thuyết phục rằng rồi sẽ có ai đó đứng ra giải quyết. Rằng hệ thống sẽ tự điều chỉnh. Rằng cơn sốt sẽ tự hạ.
Và đến khi họ nhận ra rằng chẳng có ai đến cứu mình, thì khoảng thời gian để hành động đã thu hẹp lại rất nhiều.
Đó chính là nỗi đau của việc nghiên cứu lịch sử. Bạn có thể nhìn thấy rất rõ những lối rẽ nơi người ta có thể thoát khỏi thảm họa. Bạn thấy những khoảnh khắc mà chỉ một cuộc trò chuyện can đảm, một lựa chọn khác đi, hay một hành động dũng cảm cũng có thể thay đổi tất cả. Bạn chỉ muốn vươn tay xuyên qua thời gian để lay tỉnh họ.
Nhưng ở đây, thông điệp của Richardson không chỉ dừng lại ở lời cảnh báo.
Những gia đình năm 1859 không thể quay lại nữa. Câu chuyện của họ đã được viết xong. Mực đã khô. Những trang sách đã khép lại.
Còn câu chuyện của chúng ta thì chưa.
Chúng ta đang sống trong một chương chưa hoàn thành. Những trang phía trước hoàn toàn trắng. Và khác với những gia đình năm 1859, chúng ta có một điều đặc biệt đứng về phía mình: chúng ta biết câu chuyện của họ.
Chúng ta biết điều gì xảy ra khi con người im lặng. Chúng ta biết điều gì xảy ra khi công dân tin rằng hệ thống sẽ tự bảo vệ lấy mình. Chúng ta có hàng thế kỷ bằng chứng cho thấy những dấu hiệu cảnh báo trông như thế nào.
Tri thức ấy—được đánh đổi bằng cái giá khổng lồ của những thế hệ đi trước—chính là lợi thế lớn nhất của chúng ta.
Richardson nhắc rằng các nền văn minh hiếm khi sụp đổ trong một khoảnh khắc kịch tính. Không có một vụ nổ duy nhất. Không có một kẻ phản diện duy nhất. Không có một ngày duy nhất khi mọi thứ đột ngột tan vỡ.
Thay vào đó, chúng bị bào mòn. Từ từ. Lặng lẽ.
Chúng chết đi bởi hàng nghìn lần nhượng bộ nhỏ. Chúng phai tàn khi những con người kiệt sức quyết định rằng cuộc đấu tranh không còn đáng để tiếp tục. Chúng sụp đổ khi công dân quên đi một sự thật quan trọng:
Hệ thống không phải là thứ tách rời khỏi chúng ta. Hệ thống chính là chúng ta.
Nhưng Richardson cũng nhắc chúng ta điều ngược lại.
Bởi lịch sử không chỉ là bản ghi của thất bại. Nó cũng là bản ghi của những chiến thắng tưởng như không thể.
Những người phụ nữ đấu tranh cho quyền bầu cử không hề có bảo đảm rằng họ sẽ thành công. Họ tuần hành suốt hơn 70 năm. Họ bị bắt giam. Bị đánh đập. Bị chế giễu trên báo chí và bị những người đàn ông nắm quyền lực coi thường. Nhiều người trong số họ qua đời mà chưa từng bỏ lá phiếu nào.
Nhưng họ vẫn tiếp tục xuất hiện. Và cuối cùng họ đã thay đổi thế giới.
Các nhà hoạt động của phong trào dân quyền trong thập niên 1950 và 1960 phải đối mặt với vòi rồng áp lực cao, chó nghiệp vụ, đánh bom và ám sát. Mỗi ngày họ thức dậy mà không biết phong trào của mình có sống sót được hay không.
Chiến thắng chưa bao giờ là điều chắc chắn. Không ai hứa hẹn điều đó.
Nhưng những con người bình thường—mệt mỏi đến tận xương tủy và đầy sợ hãi—vẫn quyết định đứng lên.
Những phong trào ấy không thành công vì cơ hội đứng về phía họ. Chúng thành công vì có đủ người từ chối ngồi xuống khi mọi thứ trong lòng họ muốn bỏ cuộc.
Và đó chính là điều Richardson muốn chúng ta mang theo trong thời điểm hôm nay.
Chúng ta đang đứng trước ngã rẽ của chính mình. Chương tiếp theo của câu chuyện vẫn chưa được viết. Sự trống trắng ấy khiến ta sợ hãi. Nó khiến ta trằn trọc ban đêm. Nó khiến ta tự hỏi liệu tương lai đã được định đoạt hay chưa.
Nhưng chưa.
Mỗi ngày đều mang theo những lựa chọn.
Cách chúng ta nói chuyện với người bất đồng quan điểm. Việc chúng ta tham gia vào cộng đồng hay rút lui sau những cánh cửa đóng kín. Việc chúng ta để nỗi sợ đẩy mình vào im lặng, hay tìm thấy dũng khí để cất tiếng nói. Việc chúng ta đầu hàng trước ý nghĩ rằng chẳng thể làm gì được, hay nhặt lấy cây bút và bắt đầu viết một câu chuyện khác.
Heather Cox Richardson đã dành cả đời để nghiên cứu những bóng ma của lịch sử. Bà hiểu câu chuyện của họ như những người bạn cũ. Bà lần theo sai lầm của họ với nỗi buồn, và nhìn những chiến thắng của họ với sự khâm phục.
Nhưng bà không sống trong quá khứ.
Bà sống trong niềm hy vọng mãnh liệt và bền bỉ của khoảnh khắc hiện tại. Bởi bà hiểu một điều mà nhiều người trong chúng ta thường quên:
Tính tất yếu chỉ áp dụng cho những gì đã xảy ra.
Ngày mai vẫn giống như lớp xi măng còn ướt. Chúng ta vẫn có thể in dấu tay của mình lên đó. Chúng ta vẫn có thể định hình nó thành điều gì đó xứng đáng để trao lại cho thế hệ sau.
Lịch sử không phải là bản án giam cầm.
Nó là một tấm bản đồ do những người đi trước vẽ nên—chỉ cho chúng ta cả những con đường cụt lẫn những lối đi còn rộng mở.
Và những người hiểu tấm bản đồ ấy nhất đang đứng trước chúng ta hôm nay, nhắc lại một điều rất đơn giản:
Chúng ta vẫn còn thời gian.
Nhưng thời gian không chờ đợi những người cứ nói rằng sẽ có ai khác sửa chữa mọi thứ.
Câu hỏi chưa bao giờ là liệu chúng ta có thể thay đổi câu chuyện hay không.
Câu hỏi luôn là: chúng ta có quyết định làm điều đó hay không.
(Theo Historical Diaries)
