(LỜI TỰA TẬP SÁCH TRANH BỒ ĐỀ ĐẠT MA)
DUYÊN KHỞI
Cách đây vài năm tôi có dịp viếng thăm thiền viện Vạn Hạnh, lần đầu tiên được diện kiến hòa thượng Thích Viên Thanh nơi phòng làm việc nhỏ trên tầng gác của Thầy tôi thật sự bất ngờ trước sự yêu thích thi ca, viết thư pháp và niềm đam mê đặc biệt vẽ tranh về Tổ sư Bồ Đề Đạt Ma mà không phải ai cũng có đủ thời gian và kiên trì theo đuổi niềm đam mê ấy.
Mấy năm sau qua thông tin trên báo chí tôi được biết vào ngày 31/05/2023 với hơn 1.000 bức tranh vẽ Bồ Đề Đạt Ma trong hơn 10 năm, hòa thượng Thích Viên Thanh đã được Viện Kỷ Lục Việt Nam (Vietmaster) xác lập kỷ lục là người thực hiện bộ tranh vẽ chủ đề “Bồ Đề Đạt Ma” bằng chất liệu sơn dầu trên vải bố trưng bày trong chùa nhiều nhất Việt Nam.
Đến hôm nay được biết Thầy đang có dự định in thành sách bộ tranh vẽ Bồ Đề Đạt Ma đã xác lập kỷ lục Việt Nam vào năm 2023 và ý tưởng đó đang dần trở thành hiện thực. Vì đâu có được thành tựu ấy nếu không có một chữ Duyên? Trong sự biến thiên của muôn loài nếu thiếu một chữ Duyên đó thì làm sao vạn vật có thể đơm hoa kết trái được?
TÂM TÌNH CỦA HÒA THƯỢNG THÍCH VIÊN THANH
Hòa Thượng Thích Viên Thanh tâm tình: Để thực hiện ý tưởng nầy trước đó Thầy đã sưu tầm trên 200 bức tượng gỗ của các nhà điêu khắc tạc chân dung Bồ Đề Đạt Ma ở nhiều tư thế góc độ khác nhau để nghiền ngẫm nghiên cứu. Việc vẽ tranh Bồ Đề Đạt Ma được xem là cái duyên vì thầy chỉ tự học, tự mày mò khám phá thể hiện chứ không qua một trường lớp đào tạo nào cả. Tất nhiên đó là điều không dễ đối với Thầy khi vẽ, có khi mấy ngày liền không vẽ xong một bức nào, vẽ được rồi nhưng không toát lên được thần thái của vị Tổ sư thì cũng phải bỏ đi vẽ lại bức khác, phải nói ban đầu khó khăn đến vậy nhưng Thầy không nản, càng về sau nét vẽ của Thầy càng mềm mại và bắt đầu toát lên được thần sắc của vị Tổ Sư như trong tâm thức mà Thầy muốn thể hiện. Trong giai đoạn giãn cách xã hội do Covid-19, đây là thời điểm Thầy vẽ được tranh nhiều nhất, mỗi ngày có thể vẽ được 1-2 bức, thậm chí có ngày hoàn thành xong 3-4 bức. Tất nhiên mỗi bức tranh có thể xem là độc bản, phật tử hay người thưởng ngoạn tranh có thể thấy qua nét vẽ, phối hợp màu sắc hòa thượng Thích Viên Thanh đã thiết lập được một đời sống khác về hình tượng Bồ Đề Đạt Ma.
Đối với hòa thượng Thích Viên Thanh việc vẽ tranh Bồ Đề Đạt Ma không chỉ là thú vui tao nhã mỗi khi có thời gian rảnh rỗi sau nhiệm vụ hoằng pháp mà Thầy còn xem hội họa như một pháp tu để tu thiền và ngộ thiền. Thông qua ngôn ngữ hội họa trong những bức tranh triển lãm trong chùa thầy có thể hoằng dương Phật pháp một cách hiệu quả qua cái đẹp của mỹ thuật.
HUYỀN TÍCH VỀ TỔ SƯ BỒ ĐỀ ĐẠT MA
Có lẽ huyền tích về Bồ Đề Đạt Ma là một trong những niềm cảm hứng vô tận trong sáng tác của hòa thượng Thích Viên Thanh và nhiều người yêu thích hội hòa khác khi vẽ tranh về Ngài. Tôi đã chứng kiến điều đó khi đến thăm nhà thơ Trần Vàng Sao ở Huế trong những ngày cuối đời. Ông say mê vẽ chân dung vị Tổ sư Bồ Đề Đạt Ma trên bất cứ chất liệu nào mà ông có được và treo khắp nơi, từ ngoài cửa ra vào cho đến trong phòng khách, có lẽ hành trạng của vị Tổ sư đã tạo nên đức tin mạnh mẽ về cuộc sống với thi nhân chăng?
Chúng ta đều biết Bồ Đề Đạt Ma – Vị Phật tổ gánh một chiếc dép đi khắp thế gian. Trong 28 đời Tổ sư Thiền tông của Ấn Độ, Bồ Đề Đạt Ma là vị Tổ cuối cùng và có công lao to lớn đưa dòng Thiền về các nước phương Đông trong đó có Việt Nam. Hình ảnh vị Phật tổ gánh chiếc dép đi khắp nhân gian còn rất nhiều huyền thoại bí ẩn chưa giải mã hết. Nhiều sử sách ghi chép lại hành trạng của Ngài: Bồ Đề Đạt Ma vượt sóng biển qua Đông Độ, cởi bè lau qua sông Dương Tử, xách dép phi hành trên ngọn núi Thống Lãnh hay ngồi thiền ngủ gục, cắt mí mắt, rơi xuống thành cây trà đầu tiên (từ đó xuất hiện Trà Đạo)… Có phải tất cả những huyền thoại kỳ bí nầy nhằm thi vị hóa sự tôn kính tối cao của người đời đối với cuộc đời ngang dọc, xuất phàm của Bồ Đề Đạt Ma, một nhân vật có tầm ảnh hưởng to lớn về tư tưởng và học thuật, một tâm hồn phóng khoáng siêu thoát, phá chấp và nghịch đời đến thế.
Nhắc đến Bồ Đề Đạt Ma, chúng ta không thể nào quên một bài kệ nổi tiếng của Ngài còn lưu truyền cho hậu thế:
Ngô bản lai tư thổ
Truyền pháp cứu mê tình.
Nhất hoa khai ngũ diệp
Kết quả tự nhiên thành.
*
Ta đến đây với nguyện,
Truyền pháp cứu người mê.
Một hoa nở năm cánh,
Nụ trái trổ ê hề.
Cuộc đời của Tổ Sư Bồ Đề Đạt Ma thật sự đi vào huyền sử của Phật giáo và nhân loại sống mãi trong sự tôn kính và trong tâm tưởng của người đời dù đã biến thiên qua những thời cuộc đổi thay bất ổn của xã hội.
THƠ ĐỀ TRANH BỒ ĐỀ ĐẠT MA
Tôi có may mắn và niềm vui khi được kết nối với Thầy qua trang Viên Thanh thiền họa. Mỗi ngày được nhìn ngắm những bức tranh mới mà Thầy vẽ Bồ Đề Đạt Ma đưa lên một cách đều đặn. Bên cạnh những khuôn tranh ấy chúng ta có thể cảm nhận được cái nhìn hay nói đúng hơn là tâm thức ý tưởng của Thầy về vị Tổ sư mà Thầy ngưỡng mộ và kính trọng ở những góc độ, ở từng không gian, thời gian khác nhau cho nên không thể nói khuôn tranh nào giống khuôn tranh nào và chúng ta khó nhận ra nếu có sự trùng lặp về ý tưởng khi Thầy thể hiện, bên cạnh đó là phác thảo mấy câu thơ ngắn, câu thơ nào cũng xuất phát từ chân tâm dao động trong thời điểm hoàn thành tác phẩm. Chính điều đó phần nào bộc lộ suy tư nội tại trong tâm hồn người nghệ sĩ. Tôi không dám xem mình là người hiểu được hay hiểu rõ những ý nghĩ thầm kín thâm sâu qua từng khuôn tranh mà thầy phác họa chân dung Bồ Đề Đạt Ma trên từng nét vẽ, từng ánh mắt, cử chỉ, điệu bộ, tóc râu và cách phối màu nhuần nhuyển đầy ẩn dụ chứa đựng nhiều nội hàm cần giải mã… nhưng nhờ những bài thơ ngắn như lời kệ mà Thầy để lại ở mỗi khuôn tranh, tôi có thể hình dung một tâm thái an nhiên tự tại phải chăng đó cũng là tấm lòng thể hiện sự thành kính ngưỡng mộ của Thầy đối với Bồ Đề Đạt Ma khiến tôi có cảm giác Thầy đang từng bước đặt chân mình vào cõi an nhiên, như ngày xưa cách đây rất lâu khi Tổ sư Bồ Đề Đạt Ma hỏi Huệ Khả – Người mà Tổ sư chọn làm người kế thừa y bát của mình:
“Sương tuyết lả tả rơi
Lời pháp vang cung trời
Hương từ vô biên vọng
Tâm an rất tuyệt vời
Đạt Ma nở nụ cười
Huệ Khả tâm chơi vơi
Trong vô lượng ý động
Tịnh an quá diệu vời.
(Viên Thanh 21.8. Giáp Thìn)”
Tâm hồn người nghệ sĩ ấy như hòa vào thiên nhiên cùng nắng gió chim ca, cùng hoa nở bốn mùa, một ngày mới như mọi ngày như suối nguồn hòa vào dòng sông muôn đời bình lặng trước những đổi thay của tạo hóa:
“Gió nắng reo chim ca
Đầu cành nở đóa hoa
Ngày mới tịnh yên quá
Cho ta sống an hòa
(Viên Thanh 21.8.Giáp Thìn)
Chúng ta cũng bắt gặp trạng thái an yên đó trong nhiều bài thơ khác:
Trong vườn trăng tịch nhiên
Tiếng chim hót trầm thiên
Vỡ đôi miền trăng mộng
Thầy hiện cõi như nhiên
(Viên Thanh 20..8.Giáp Thìn)
Ngay cả khi nằm bệnh, Thầy cũng không nghĩ đến thân xác chịu nhiều khổ đau về bệnh tật, bên tai Thầy văng vẳng nghe như có tiếng Pháp truyền, tâm hồn thanh tịnh thoát khỏi những u mê phiền não, an nhiên trên một tầng trời nào khác.
Nằm bệnh nghe tiếng pháp
Tổ Tổ ấn tâm truyền
Vô ngôn chân diệu thể
Thanh tịnh vốn thuần nhiên
(Viên Thanh 21.8.Giáp Thìn)
KẾT
Niềm say mê hội họa nói chung và cảm hứng vẽ tranh về đề tài Bồ Đề Đạt Ma đã tạo thành một động lực cho hòa thượng Thích Viên Thanh hoàn thành bộ tranh trên 1000 bức, xác lập kỷ lục Việt Nam không phải ai cũng kiên trì đi trên con đường đầy gập ghềnh gian khó như Thầy đã từng giải bày: “Nhiều khi đang ngủ, tôi chợt thức giấc, lại cầm cọ vẽ Tổ sư Đạt Ma…”. Bộ tranh Bồ Đề Đạt Ma của Thầy được phật tử và người thưởng ngoạn đánh giá cao. Nhận xét về tranh vẽ Bồ Đề Đạt Ma cùa hòa thượng Thích Viên Thanh nhà báo Trịnh Chu có nhận định khá sắc sảo: “Mỗi bức tranh Tổ sư Đạt Malà một cái tôi khác của tác giả. Mỗi sắc vàng, sắc lam, sắc nâu… là một cuộc tu sửa để chuyển hóa bản thân. Mỗi ý niệm là một ẩn dụ về giải thoát tối thượng, một dự ngôn quay về cội nguồn tỉnh thức tự tánh vô ngại của mọi hiện tượng, an tĩnh thể nhập chân trời Bát Nhã: tự do, tĩnh lạc, an nhiên nở đóa tâm hoa”.
Còn nhà báo Ngọc Quỳnh viết trên trang của Viên Kỷ Lục Việt Nam có tính khái quát nhưng không kém phần tinh tế: “ Qua nét vẽ, màu sắc trong từng bức tranh, có thể nói Hòa thượng Thích Viên Thanh đã thiết lập, tạo cho hình tượng Tổ sư Đạt Ma một đời sống khác, khởi từ nội tâm của tác giả. Các tác phẩm vì thế bên cạnh mang tới cho người xem những cảm quan trực giác, còn đánh thức những tâm lý ẩn sâu trong tiềm thức mỗi người.” Cô còn nhấn mạnh: “Với ý niệm hoằng pháp và hành Thiền cùng cảm hứng hội họa đặc biệt với Tổ sư Đạt Ma, Hòa thượng Thích Viên Thanh tạo nên những bức vẽ Đạt Ma vô cùng phong phú ở cấu trúc, màu sắc, không gian, cả tư tưởng. Đối với Thầy, những bức tranh ấy là phương tiện mà Thầy “mượn từ trần duyên để hướng tâm đến con đường Phật đạo, liễu ngộ chân nguyên diệu pháp Hoa Nghiêm”.
Trong tương lai tôi tin rằng phật tử hay du khách khi đến Đà Lạt viếng thăm thiền viện Vạn Hạnh chắc không quên thưởng ngoạn bộ tranh được vẽ bằng tâm trí và tấm lòng của hòa thượng Thích Viên Thanh về vị Tổ sư Bồ Đề Đạt Ma, mở ra một hướng đi mới trong việc hoằng dương Phật pháp đúng như tâm sự của Hòa thượng Thích Viên Thanh:“…Hội họa như một pháp tu để tu thiền và ngộ thiền.” Thông qua ngôn ngữ hội họa Thầy có thể hoằng dương Phật pháp một cách hiệu quả từ cái đẹp của mỹ thuật mang lại.
Sài Gòn, bên bờ Kênh Tẻ,
Nhà thơ NGUYỄN AN BÌNH
_______________
Tham khảo:
- Người vẽ 1.000 bức tranh Bồ Đề Đạt Ma lập kỷ lục Việt Nam của Hoài Phương
- Hòa thượng Thích Viên Thanh. Trụ trì Thiền viện Vạn Hạnh đón nhận Kỷ lục Việt Nam với hơn 1000 bức vẽ về Bồ Đề Dạt Ma của Ngọc Quỳnh(trên trang Viện Kỷ Lục Viêt Nam)
