“Ta phải hình dung Sisyphus hạnh phúc”

Albert Camus từng đoạt giải Nobel Văn học, nhưng mẹ ông lại không thể đọc những cuốn sách của con mình. Bà đã nuôi dạy ông trong cảnh nghèo khó ở Algiers, làm nghề dọn dẹp để kiếm sống sau khi chồng qua đời vì những vết thương phải chịu trong Chiến tranh thế giới thứ nhất. Từ rất lâu trước khi Camus trở thành một nhà văn nổi tiếng, ông đã hiểu một con người có thể chịu đựng đến nhường nào mà không có lời lẽ để diễn tả những gì mình trải qua.

Ngày 7 tháng 11, đánh dấu 113 năm ngày sinh của ông, vào năm 1913. Cuộc đời Camus bắt đầu tại Algeria dưới ách thuộc địa Pháp, cách xa những giới văn chương Paris vốn về sau sẽ đón nhận ông. Năm mười bảy tuổi, bệnh lao làm gián đoạn việc học và buộc ông phải từ bỏ bóng đá. Căn bệnh ấy sẽ tái phát nhiều lần trong suốt cuộc đời ông. Nỗi bất định mà ông viết đến đã sớm xâm nhập vào chính cơ thể mình.

Trong thời kỳ Pháp bị Đức Quốc xã chiếm đóng, Camus làm việc cho Combat, tờ báo bí mật của phong trào Kháng chiến. Người thường được nhớ đến qua những trang viết về tính phi lý của cuộc đời lại hết sức nghiêm túc với công việc thực tiễn của việc chống áp bức. Xuất bản báo chí, tổ chức hoạt động, lựa chọn điều cần nói khi mỗi lời nói đều có thể kéo theo những hệ quả — tất cả những điều ấy cũng góp phần hun đúc con người ông.

Các tác phẩm của Camus tiếp cận nỗi đau khổ từ những hướng khác nhau. Người xa lạ khiến chúng ta phải xem xét lại niềm tin của mình vào cách phán xét người khác. Huyền thoại Sisyphus đối diện với khát khao tìm kiếm ý nghĩa của con người trong một vũ trụ không đưa ra câu trả lời nào có thể khiến ta an lòng. Trong Dịch hạch, con người đối mặt với thảm họa bằng công việc kiệt sức nhưng cần thiết: chăm sóc lẫn nhau. Camus khẳng định phẩm giá của những nỗ lực con người ngay cả khi thành công vẫn là điều bất định.

Có một khoảnh khắc trong cuộc đời ông khiến tôi đặc biệt xúc động. Sau khi giải Nobel được công bố vào năm 1957, Camus đã viết thư cho Louis Germain, người thầy tiểu học từng giúp ông có thể tiếp tục con đường học vấn. Giữa lúc được cả thế giới vinh danh, ông vẫn nhớ đến người lớn đã nhìn thấy điều gì đó đáng quý nơi một đứa trẻ nghèo.

“Khi nghe tin ấy, sau mẹ tôi, người đầu tiên tôi nghĩ đến là thầy”, ông viết.

Cả thế giới đang chúc mừng một nhà văn lớn. Còn Camus đang cảm ơn người thầy đã trao cho mình một cơ hội.

“Ta phải hình dung Sisyphus hạnh phúc”

Đó là một câu nói không dễ chấp nhận. Chúng ta biết người đàn ông ấy đã phải chịu đựng những gì. Các vị thần kết án ông phải đẩy một tảng đá lên núi, nhìn nó lăn xuống rồi lại đi xuống chân núi để bắt đầu từ đầu. Mọi nỗ lực đều kết thúc bằng cùng một thất bại. Thật khó tin rằng người ta lại có thể mong đợi ở ông một điều phi thường như hạnh phúc.

Thế nhưng, Albert Camus đã chọn chính câu ấy để khép lại Huyền thoại Sisyphus, tiểu luận triết học xuất bản năm 1942 của ông. Hình phạt vẫn còn nguyên đó. Ngày mai, tảng đá sẽ lại lăn xuống.

Thông thường, chúng ta biện minh cho những gian khổ bằng cách hình dung những gì chúng sẽ mang lại cho mình sau này. Chúng ta chịu đựng công việc mệt nhoài vì đang dành dụm tiền cho một điều gì đó. Chúng ta học hành vì tấm bằng có thể mở ra một cánh cửa. Chúng ta tự nhủ rằng rồi một ngày nào đó, mình sẽ hiểu vì sao một quãng đời đau đớn lại phải xảy đến. Lời hứa rằng mọi chuyện rồi sẽ có lời giải thích giúp chúng ta tiếp tục bước đi.

Camus lấy đi lời hứa ấy. Ông đặt ra câu hỏi liệu chúng ta có thể yêu cuộc sống ngay cả khi cuộc sống không đưa ra lời giải thích sau cùng nào về chính nó hay không.

Cách Camus hiểu cái phi lý bắt nguồn từ một cuộc đối diện: con người khao khát ý nghĩa, trật tự và những lời giải đáp, trong khi vũ trụ chẳng bảo đảm rằng những đòi hỏi ấy sẽ được đáp ứng. Chúng ta có thể hiểu biết rất nhiều điều về sự tồn tại của mình mà vẫn thấy bản thân phải tự hỏi rốt cuộc toàn bộ cuộc hành trình này nhằm mục đích gì. Camus muốn chúng ta thành thật đối diện với nỗi bất định ấy và vẫn tiếp tục sống.

Khoảnh khắc khiến ông quan tâm nhất là lúc Sisyphus đi xuống núi. Đôi tay ông tạm thời được tự do. Ông hiểu chính xác điều gì đang chờ đợi mình. Sự tỉnh thức ấy khiến hình phạt trở nên khủng khiếp, nhưng Camus cũng nhìn thấy trong đó một khả năng tự do. Sisyphus có thể nhận ra sự tàn nhẫn của số phận mà không trao cho các vị thần quyền chi phối toàn bộ đời sống nội tâm của mình. Ông có thể khinh ghét hình phạt ấy mà vẫn gắn bó mãnh liệt với sự tồn tại.

Tôi thấy hình ảnh bước chân xuống núi thuyết phục hơn bất kỳ bức tranh tươi vui nào về một người đàn ông thích thú với tảng đá của mình. Trong bước chân ấy vẫn có chỗ cho sự kiệt sức, giận dữ và đau buồn. Hạnh phúc theo cách hiểu của Camus có thể cùng tồn tại với cả ba điều đó. Nó bao hàm quyết tâm sống trọn vẹn từng khoảnh khắc mà không chờ đợi sự chắc chắn hay một chiến thắng vĩnh viễn.

Khi áp dụng vào chính cuộc đời mình, ý tưởng ấy bỗng trở nên gần gũi đến bất ngờ. Chúng ta trì hoãn biết bao niềm vui cho đến khi giải quyết xong mọi chuyện? Bao nhiêu lần chúng ta xem một buổi chiều bình thường chỉ là quãng thời gian cần vượt qua để tiến tới cuộc sống mà mình vẫn nghĩ rằng rồi đây mới thực sự có được?

Sẽ luôn có những việc còn dang dở. Ngay cả một cuộc đời được yêu thương sâu sắc cũng chứa đựng những lặp lại, thất vọng và công việc phải làm lại từ đầu. Chúng ta có thể thay đổi những gì có thể thay đổi, đồng thời vẫn dành chỗ cho tình cảm, sự tò mò và niềm vui, ngay cả khi những câu hỏi lớn hơn vẫn chưa có lời giải.

Sisyphus chẳng bao giờ được ai cho phép mình hạnh phúc. Camus hình dung rằng ông vẫn tự giành lấy khả năng ấy.

[Theo Classic Literature.]

[ChatGPT chuyển dịch từ nguyên tác Anh ngữ; T.Vấn biên tập & hiệu đính]

Bài Mới Nhất
Search