GIỚI THIỆU: TV&BH: CHUYÊN MỤC: ChatGPT DỊCH THUẬT
(Chuyển ngữ tiếng Việt: ChatGPT; Hiệu đính (và chịu trách nhiệm): T.Vấn)
Khi những người tị nạn Việt Nam xây dựng cuộc sống mới ở Mỹ, họ tạo nên các cộng đồng Little Saigon trên khắp đất nước
Bài viết của Nashoba Valley Voice, Massachusetts
Sự sụp đổ của Sài Gòn cách đây 50 năm đã châm ngòi cho một làn sóng di cư hàng loạt của người Việt Nam trong nhiều tháng và năm sau đó.
Nhiều người đã được quân đội Hoa Kỳ di tản và đưa sang Mỹ để định cư. Khi ngày càng nhiều người rời bỏ quê hương sau chiến tranh và các chính phủ vào cuộc để giải quyết khủng hoảng nhân đạo, thêm nhiều người Việt đã bắt đầu cuộc sống mới tại Hoa Kỳ.
Tại Arlington, tiểu bang Massachusetts, có nhà thờ Công giáo Tử Đạo (Martyrs Catholic Church), được cho là nhà thờ Công giáo Việt Nam lớn nhất tại Mỹ.
Xu hướng phát triển dân số trong 50 năm qua?
Theo ông Trần, cùng với làn sóng người mới nhập cư, đã có những xung đột giữa những người tị nạn đến ngay sau sự kiện Sài Gòn thất thủ và những người đến sau, không trải qua gian khổ hậu chiến. “Có ít người còn quan tâm đến việc giữ gìn văn hóa miền Nam Việt Nam,” ông nói, “nhiều người chỉ muốn tiến về phía trước. Nhưng thế hệ cha tôi thì không đồng ý.”
“Họ đến đây vì lý do kinh tế, còn chúng tôi là những người tị nạn,” ông nói thêm.
— Erika I. Ritchie
DENVER
Cộng đồng Little Saigon ở đâu?
Khu thương mại Little Saigon nằm dọc Đại lộ Federal, khu vực tây nam Denver.
Tại sao người tị nạn Việt tập trung ở khu vực này?
Sau sự kiện Sài Gòn thất thủ, khoảng 10.000 người Việt tị nạn được đưa đến Denver để tái định cư, theo History Colorado. Ban đầu, họ bị phân tán khắp nơi trong tiểu bang. Tuy nhiên, một cộng đồng bắt đầu hình thành vào năm 1978 khi ông Thanh Lương (nay 74 tuổi) mở một tiệm tạp hóa nhỏ phục vụ người Việt trong vùng. Về sau, khu vực này trở thành Khu Thương mại Little Saigon.
Điều gì làm cộng đồng này đặc biệt?
Ảnh hưởng của người Việt có thể thấy rõ khắp khu vực, với nhà hàng, tiệm bánh và cửa hàng quà lưu niệm châu Á. Trung tâm Far East (Viễn Đông) là điểm sáng của khu thương mại này — được gia đình ông Lương xây dựng năm 1987 — và là nơi tổ chức các sự kiện thường niên như Chợ Đêm Sài Gòn Azteca, Tết Trung Thu và Tết Nguyên Đán (nay là ngày lễ chính thức của tiểu bang).
Xu hướng phát triển dân số trong 50 năm qua?
Cộng đồng người Việt tại khu vực Denver đã tăng từ khoảng 10.000 người sau năm 1975 lên khoảng 14.000 người vào năm 2000, theo hiệp hội lịch sử ở địa phương. Trên toàn tiểu bang, khoảng 34.000 người Việt sống tại Colorado (số liệu điều tra dân số 2021, Colorado Lotus Project).
Tương lai của cộng đồng ra sao?
Khi thế hệ sau sinh ra và lớn lên tại Colorado, người lớn tuổi chứng kiến con cháu mình dần quên truyền thống và ngôn ngữ, theo báo cáo của Thư viện Công cộng Denver. Nhiều người tị nạn ban đầu chấp nhận rằng họ không thể quay lại quê hương. Linh mục Joseph Đặng (50 tuổi) hiện sống tại Denver, từng hai lần xin visa về Việt Nam nhưng đều bị từ chối.
“Khi bỏ trốn, tôi đã trả giá,” cha Đặng nói trong nước mắt. “Tôi không thể tự do quay lại Việt Nam.”
— Megan Ulu-Lani Boyanton
HOUSTON
Cộng đồng Little Saigon nằm ở đâu?
Cộng đồng người Việt tại Houston không tập trung ở một khu vực duy nhất mà phân bố thành nhiều cụm khác nhau. Khu Little Saigon ban đầu hình thành tại khu Midtown của thành phố vào thập niên 1980. Tuy nhiên, giá thuê tăng và các dự án tái phát triển vào thập niên 1990–2000 đã khiến cộng đồng người Việt dời về phía tây nam Houston, dọc theo Đại lộ Bellaire, nơi hiện nay là khu Chinatown.
Tại sao người tị nạn Việt lại tập trung ở đây?
Houston không nằm gần bất kỳ trại định cư nào tại các căn cứ quân sự mà đợt người tị nạn đầu tiên được đưa đến. Tuy nhiên, với khí hậu ấm áp, chi phí sinh hoạt thấp, cơ hội đánh bắt tôm cá, công việc trong ngành sản xuất, cùng các tổ chức và gia đình bảo trợ người tị nạn, Houston đã trở thành nơi có cộng đồng người Việt lớn thứ hai tại Hoa Kỳ, với hơn 140.000 người.
“Việc định cư ở Houston, khu vực Vịnh Mexico, là điều tự nhiên,” ông Roy Vu, một cựu cư dân Houston có cha mẹ là người tị nạn, hiện là giảng viên tại Dallas College, chia sẻ.
Điều gì làm cộng đồng này đặc biệt?
Ngày nay, khu Tây Nam Houston có sự pha trộn phong phú của các doanh nghiệp châu Á, bao gồm nhà hàng và cửa hàng Việt Nam tại trung tâm mua sắm Hong Kong City Mall, các tổ chức phi lợi nhuận, hãng truyền thông và những trung tâm thương mại Việt khác. Gần đó, có một tượng đài tưởng niệm Chiến tranh Việt Nam được dựng ngay giữa một khu trung tâm mua sắm.
Lễ hội văn hóa người Việt lớn nhất tại bang Texas — Viet Cultural Fest — được tổ chức hàng năm vào tháng 9 tại NRG Park. Một nhà thờ Công giáo Việt Nam lớn ở Đông Nam Houston cũng tổ chức lễ hội crawfish hàng năm, kết hợp ẩm thực Cajun và Việt, thu hút hàng nghìn người tham dự.
Xu hướng phát triển dân số trong 50 năm qua?
Sau thời kỳ tăng trưởng nhanh chóng trong những thập niên đầu sau năm 1975, cộng đồng Việt Nam tại Houston hiện nay có dân số ổn định và đang lão hóa. Khi mới đến, phần lớn người tị nạn còn trẻ tuổi. Hiện nay, tuổi trung bình là 40 — cao hơn các cộng đồng người Mỹ gốc Á khác trong vùng.
Tương lai của cộng đồng ra sao?
Tình hình kinh tế của cộng đồng đã được cải thiện đáng kể qua nhiều thập niên. Nhiều người nay đã có khả năng mua nhà và hỗ trợ con cháu học đại học. Tuy vậy, thu nhập trung bình của hộ gia đình người Việt vẫn thấp hơn so với các cộng đồng gốc Á khác.
— Michael Slaten
NEW ORLEANS
Cộng đồng Little Saigon nằm ở đâu?
Tại khu Đông New Orleans, quanh khu vực Versailles, còn gọi là Village de L’Est.
Tại sao người tị nạn Việt lại tập trung ở khu vực này?
Vào giữa thập niên 1970, hàng ngàn người tị nạn Việt Nam định cư tại New Orleans thông qua các cơ quan tái định cư, đặc biệt là tổ chức Catholic Charities. Ngày nay, hơn 14.000 người Việt đang sinh sống tại thành phố này.
Điều gì làm cộng đồng này đặc biệt?
Versailles nhanh chóng trở thành trung tâm của cộng đồng người Việt đang phát triển, nơi người dân sinh sống và mở các cơ sở kinh doanh riêng. Đây cũng là nơi thành phố tổ chức lễ hội Tết hàng năm và các sự kiện văn hóa khác nhằm tôn vinh di sản Việt Nam.
Năm 2009, ông Ánh “Joseph” Cao được bầu vào Hạ viện Hoa Kỳ từ khu vực New Orleans, trở thành người Mỹ gốc Việt đầu tiên phục vụ tại Quốc hội.
Xu hướng phát triển dân số trong 50 năm qua?
Trong khi cộng đồng người Việt chủ yếu tập trung ở khu Đông New Orleans, thế hệ trẻ đang dần di chuyển ra khỏi khu vực.
Tương lai của cộng đồng ra sao?
Đại dịch COVID-19 đã làm lộ rõ tình trạng nghèo đói và thiếu lương thực trong cộng đồng người Việt, dẫn đến sự ra đời của các tổ chức cứu trợ cộng đồng nhằm đáp ứng nhu cầu xã hội.
— Destiny Torres
ORANGE COUNTY
Cộng đồng Little Saigon nằm ở đâu?
Trung tâm cộng đồng Little Saigon bắt đầu từ đường Bolsa ở Westminster, và đã mở rộng sang các thành phố lân cận như Garden Grove, Fountain Valley và Santa Ana, tất cả đều thuộc khu vực trung tâm Quận Cam.
Tại sao người tị nạn Việt lại tập trung ở khu vực này?
Sau khi đến Mỹ qua căn cứ không quân El Toro và được xử lý tại trung tâm tái định cư ở trại Pendleton vào năm 1975, người tị nạn bắt đầu tụ về trung tâm Quận Cam. Đến năm 1980, gần 20.000 người Việt đã sinh sống tại đây.
Điều gì làm cộng đồng này đặc biệt?
Ngày nay, hơn 215.000 người Mỹ gốc Việt sống tại Quận Cam, biến nơi đây thành trung tâm cộng đồng người Việt lớn nhất ngoài Việt Nam.
Năm 1988, Thống đốc George Deukmejian chính thức công nhận Little Saigon của Quận Cam là khu thương mại riêng biệt. Ông tuyên bố điều này từ trung tâm thương mại Asian Garden Mall vừa xây dựng — nay là nơi quy tụ 300 cửa hàng thuộc sở hữu người Việt.
Lễ diễu hành Tết lớn của cộng đồng được phát sóng toàn quốc, chợ hoa Tết thu hút người mua khắp vùng, cùng với chợ đêm mùa hè. Nhiều công trình nghệ thuật khắc họa trải nghiệm của người Mỹ gốc Việt được đặt rải rác trong khu Little Saigon.
Xu hướng phát triển dân số trong 50 năm qua?
Little Saigon có tỷ lệ người trung niên và cao tuổi cao hơn các khu vực khác của Quận Cam, dẫn đến nhu cầu chăm sóc người già và y tế gia tăng. Tuy vậy, tỷ lệ sinh cũng cao hơn đôi chút so với trung bình của Quận Cam, cho thấy cần tiếp tục đầu tư vào giáo dục và dịch vụ dành cho giới trẻ. Các hộ gia đình thường đa thế hệ, ông bà sống cùng con cháu.
Tương lai của cộng đồng ra sao?
Nhiều doanh nghiệp đang được chuyển giao từ thế hệ thứ nhất sang thế hệ thứ hai và thứ ba, mở ra cơ hội tăng trưởng và tiếp thị khu vực như một điểm đến văn hóa. Các trung tâm thương mại mới như Bolsa Row ở Westminster hứa hẹn phục vụ không chỉ người tiêu dùng gốc Việt, mà cả cộng đồng châu Á nói chung và giới trẻ tìm kiếm trải nghiệm ăn uống, mua sắm hiện đại.
— Jonathan Horwitz
PHILADELPHIA
Cộng đồng Little Saigon nằm ở đâu?
Little Saigon ban đầu hình thành ở khu Passyunk Square phía nam Philadelphia. Trong những năm gần đây, nhiều gia đình Việt đã chuyển ra vùng ngoại ô. Ngoài ra, khu phía bắc thành phố và đại lộ Rising Sun cũng có sự hiện diện mạnh mẽ của người Việt, theo ông David Oh, quyền chủ tịch Liên minh Kinh doanh người Mỹ gốc Á.
Tại sao người tị nạn Việt lại tập trung ở đây?
Hơn 30.000 người tị nạn Việt Nam được người Mỹ giúp đỡ đã đến trại Fort Indiantown Gap ở Pennsylvania — một trong bốn trung tâm tái định cư lớn của Mỹ. Khi được bảo trợ, họ lan tỏa ra khắp vùng. Về sau, nhiều người Việt khác tiếp tục nhập cư và hòa vào cộng đồng đang phát triển tại Philadelphia.
Điều gì làm cộng đồng này đặc biệt?
Các sự kiện tưởng niệm “Tháng Tư Đen” (ngày Sài Gòn sụp đổ) được tổ chức tại Tòa thị chính, và Đài Tưởng niệm Cựu chiến binh Việt Nam tại Penn’s Landing — nơi ghi nhớ cả binh sĩ Việt và Mỹ tử trận trong chiến tranh.
Tuy nhiên, những buổi tụ họp như vậy ngày càng thưa thớt, ông Oh cho biết.
“Có thời điểm cộng đồng Việt hiện diện rất rõ rệt, nhưng nay không còn như trước nữa,” ông nói. “Tôi từng dự nhiều lễ hội tại các nhà hàng Việt lớn mỗi năm vài lần, rất đông đúc. Bây giờ thì không còn như vậy.”
Xu hướng phát triển dân số trong 50 năm qua?
Cộng đồng Việt tại đây đã hòa nhập sâu vào đời sống bản địa. Giới trẻ tham gia nhiều vào cộng đồng địa phương và không còn gắn bó với cộng đồng nói tiếng Việt như cha mẹ họ. Thế hệ lớn tuổi, nay giàu hơn, đang rời khỏi thành phố.
“Họ là cộng đồng nhập cư rất thành công,” ông Oh nhận định. “Họ đã chuyển từ giai đoạn mở cửa hàng sang trở thành giới chuyên nghiệp, mua được nhà tốt hơn và chuyển đến khu vực tốt hơn.”
Tương lai của cộng đồng ra sao?
Trước đại dịch, Philadelphia có khoảng 20.000 người Mỹ gốc Việt.
“Tôi nghĩ cộng đồng Việt bị ảnh hưởng nặng do đại dịch và vì người tiêu dùng có nhiều lựa chọn khác,” ông Oh nói. “Họ đủ thành công để di chuyển, nhưng mỗi lần di dời là một mất mát. Từ góc nhìn của tôi, tôi rất trân trọng những gì cộng đồng Việt mang lại cho thành phố.”
— Laylan Connelly
SAN JOSE
Cộng đồng Little Saigon nằm ở đâu?
Ở vùng phía đông San Jose. Ban đầu, cộng đồng bắt đầu từ trung tâm thành phố tại góc đường East Santa Clara và 5th — nơi hiện đặt Tòa Thị Chính — nhưng nhanh chóng chuyển về phía đông, tại Lion Plaza, giao lộ đường South King và Tully. Ngày nay, khu Little Saigon của San Jose trải dài khoảng một dặm trên đường Story, từ Grand Century Mall đến khu thương mại Vietnam Town.
Tại sao người tị nạn Việt lại tập trung ở đây?
Thung lũng Silicon lúc bấy giờ đang cần lao động sản xuất cho các công ty như HP, Atari, Intel, Apple — đúng vào lúc người Việt chạy nạn hậu chiến. Người tị nạn khắp California và Hoa Kỳ đổ về San Jose làm việc, xây dựng cộng đồng, và nhiều người sau đó bước vào ngành công nghệ.
Khu trung tâm thành phố khi ấy còn nhiều mặt bằng trống do dân cư chuyển dần ra ngoại ô. Người Việt, bắt đầu lại từ con số không, chắt chiu tiền bạc, tận dụng mặt bằng giá rẻ để tạo dựng Little Saigon.
Điều gì làm cộng đồng này đặc biệt?
Chợ đêm mở từ mùa xuân đến hết mùa hè trưng bày hàng trăm cửa hàng, nhà hàng và doanh nghiệp Việt tại Grand Century Mall và Vietnam Town.
San Jose cũng là nơi hình thành bản sắc Việt-Mỹ riêng biệt khi người Việt sống xen kẽ cùng cộng đồng từ khắp thế giới, nói 100 ngôn ngữ. Giám sát viên Quận Santa Clara, bà Betty Dương, chia sẻ rằng nhà hàng Mexico Los Arcos vẫn giữ thực đơn phở bên cạnh món Mexico — như một lời tưởng nhớ tiệm Phở Bằng từng ở đó trước khi cháy vào năm 2022.
Xu hướng phát triển dân số trong 50 năm qua?
Cộng đồng người Việt có ảnh hưởng chính trị ngày càng tăng: cờ vàng ba sọc đỏ được công nhận là lá cờ chính thức đại diện cho cộng đồng Việt hải ngoại trong thành phố và quận.
Dòng người nhập cư và chuyển đến San Jose vẫn tiếp tục, nhưng khủng hoảng giá cả sinh hoạt khiến nhiều người phải chuyển ra ngoài thành phố như Morgan Hill.
Tương lai của cộng đồng ra sao?
Một thế hệ cầu nối đang nỗ lực kết nối cộng đồng, bất chấp khác biệt chính trị và thế hệ. Những thách thức chính gồm: mai một ký ức của thế hệ tị nạn lớn tuổi, mất ngôn ngữ mẹ đẻ, và mất liên hệ với Việt Nam.
Tuy nhiên, luật tiểu bang California sắp áp dụng chương trình giảng dạy lịch sử người Việt và trải nghiệm tị nạn trong trường công. Các chương trình song ngữ Việt–Anh, tổ chức như Vietnamese American Roundtable và Trung tâm Dịch vụ Người Mỹ gốc Việt (do quận tài trợ 100%) đang giữ gìn văn hóa, ngôn ngữ và sự gắn kết cộng đồng.
— Jia H. Jung
KHU VỰC BẮC VIRGINIA / WASHINGTON D.C.
Cộng đồng Little Saigon nằm ở đâu?
Eden Center tại Falls Church được xem là “điểm đến hàng đầu cho ẩm thực và đặc sản Việt” ở vùng D.C. Năm 1996, trung tâm được mở rộng với không gian “Saigon West” rộng hơn 3.000 mét vuông và có tháp đồng hồ mô phỏng trung tâm Sài Gòn. Cờ vàng ba sọc đỏ tung bay trong bãi đậu xe.
Tại sao người tị nạn Việt lại tập trung ở đây?
Khu Clarendon (Arlington) từng thu hút nhiều người vì đã có họ hàng cư trú từ trước 1975. Nơi đây cũng gần đại sứ quán, Bộ Ngoại giao và Hội Chữ Thập Đỏ Hoa Kỳ — là đầu mối tìm tin tức thân nhân còn ở Việt Nam.
Điều gì làm cộng đồng này đặc biệt?
Cộng đồng này từng hai lần “mất quê hương.” Khi người Việt định cư ở Clarendon, khu vực đang bị xáo trộn vì công trình xây dựng tuyến tàu điện Metro — khiến giá thuê rẻ và hợp đồng ngắn hạn (3–6 tháng). Các doanh nghiệp phục vụ người Việt mọc lên nhanh chóng.
Khi Metro hoàn tất, giá thuê tăng vọt, hợp đồng ngắn chấm dứt — cộng đồng chuyển dần về Eden Center ở Falls Church.
Xu hướng phát triển dân số trong 50 năm qua?
Eden Center đang dần đa dạng hóa, hướng đến thế hệ trẻ người Mỹ gốc Việt và cả khách hàng ngoài cộng đồng. Theo số liệu mới nhất, 9,1% dân số tại West Falls Church là người gốc Việt.
Tương lai của cộng đồng ra sao?
Sức ép tái phát triển đang gia tăng. Hội đồng thành phố Falls Church từng đề xuất các dự án tái thiết — dù có kèm điều khoản bảo vệ văn hóa và kinh doanh tại Eden Center, nguy cơ gentrification vẫn còn. Tổ chức Viet Place Collective ra đời để bảo vệ di sản Việt ở D.C.
“Không chỉ là Eden Center,” anh Bình Lý, thành viên Viet Place Collective nói. “Chúng tôi đấu tranh vì các doanh nghiệp nhỏ — những người hằng ngày gìn giữ hương vị, âm thanh quen thuộc làm nên cộng đồng này.”
— Kaitlyn Schallhorn
Xuất bản lần đầu: 29 tháng 4, 2025 – 1:22 chiều (giờ miền Đông Hoa Kỳ)
CHÚ THÍCH THUẬT NGỮ
(Do ChatGPT & T.Vấn thực hiện để giúp độc giả hiểu rõ hơn các nội dung được nhắc đến trong bài)
- Little Saigon – “Sài Gòn Nhỏ”:
Tên gọi chung cho các khu dân cư và thương mại tập trung đông người Mỹ gốc Việt, thường mang đậm dấu ấn văn hóa, ẩm thực và ngôn ngữ Việt Nam, được hình thành tại nhiều thành phố lớn trên khắp Hoa Kỳ sau năm 1975. - Tháng Tư Đen (Black April):
Ngày 30 tháng 4 hằng năm, được cộng đồng người Việt hải ngoại tưởng niệm như ngày Sài Gòn thất thủ, kết thúc chiến tranh Việt Nam và khởi đầu cuộc sống tha hương của hàng triệu người. - Camp Pendleton / Fort Indiantown Gap:
Hai trong số bốn trại quân sự lớn ở Mỹ được dùng làm trung tâm tiếp nhận người tị nạn Việt Nam sau năm 1975. - Versailles (Village de L’Est):
Một khu dân cư ở Đông New Orleans, Louisiana, nơi có cộng đồng người Việt đông đảo và là trung tâm văn hóa của người Việt tại địa phương. - Asian Garden Mall:
Trung tâm thương mại lớn của người Việt tại Westminster, California, nằm trong khu Little Saigon, được xem như biểu tượng kinh tế–văn hóa của cộng đồng người Mỹ gốc Việt. - Cờ Vàng Ba Sọc Đỏ – “Vietnamese Heritage and Freedom Flag”:
Lá cờ của Việt Nam Cộng hòa, được cộng đồng người Việt hải ngoại xem là biểu tượng của tự do và di sản Việt Nam. Được một số tiểu bang và thành phố tại Hoa Kỳ công nhận chính thức như biểu tượng đại diện cho người Mỹ gốc Việt. - Gentrification (Tái phát triển và thay đổi dân cư):
Quá trình khi các khu dân cư giá rẻ bị thay thế bởi các dự án phát triển thương mại, kéo theo giá thuê cao hơn và thường khiến người dân bản địa (thường là cộng đồng gốc thiểu số) bị đẩy ra ngoài. - Eden Center:
Trung tâm thương mại lớn của người Việt tại Falls Church, Virginia – khu vực được mệnh danh là “Little Saigon của D.C.” với nhiều nhà hàng, tiệm bánh, tiệm vàng và dịch vụ văn hóa Việt. - Viet Place Collective:
Nhóm vận động cộng đồng nhằm bảo vệ di sản văn hóa và kinh doanh Việt tại khu Eden Center và vùng thủ đô Washington, D.C. - Vietnamese American Service Center:
Trung tâm dịch vụ dành riêng cho người Mỹ gốc Việt tại Hạt Santa Clara, California – cung cấp dịch vụ y tế, xã hội, giáo dục và ngôn ngữ cho cộng đồng. - Dual immersion programs (Chương trình song ngữ hòa nhập):
Hệ thống giáo dục nơi học sinh học song song hai ngôn ngữ – ở đây là tiếng Anh và tiếng Việt – nhằm bảo tồn ngôn ngữ mẹ đẻ và nâng cao khả năng song ngữ trong thế hệ trẻ. - Vietnamese American Roundtable:
Một tổ chức phi lợi nhuận tại San Jose hoạt động nhằm nâng cao tiếng nói, quyền lợi và sự tham gia của người Mỹ gốc Việt vào đời sống chính trị–xã hội tại địa phương. - Viet Cultural Fest:
Lễ hội văn hóa lớn nhất của người Việt tại Texas, được tổ chức tại Houston nhằm giới thiệu văn hóa, ẩm thực, nghệ thuật và âm nhạc truyền thống Việt Nam. - Grand Century Mall / Vietnam Town:
Hai trung tâm thương mại lớn tại San Jose, California, tập trung hàng trăm cơ sở kinh doanh của người Việt, là trụ cột kinh tế và đời sống cộng đồng tại khu vực Little Saigon địa phương. - NRG Park:
Trung tâm tổ chức sự kiện lớn tại Houston, nơi diễn ra các lễ hội lớn như Viet Cultural Fest.
