Hình minh họa Jane Eyre và ông Rochester trong ấn bản năm 1896 của cuốn “Jane Eyre” của Charlotte Brontë. Nguồn ảnh: De Agostini Editorial, qua Getty Images.
(The NYT: What China Sees in ‘Jane Eyre,’ Now Required Reading for Ninth Graders)
(Gemini chuyển ngữ; TV&BH hiệu đính)
Tác Giả: Yan Zhuang & Li You
Nữ anh hùng thời kỳ Victoria từ lâu đã được ca ngợi tại Trung Quốc nhờ sự độc lập và tinh thần kiên quyết đấu tranh cho bình đẳng.
Gần hai thế kỷ sau khi cuốn tiểu thuyết “Jane Eyre” lần đầu tiên thách thức các chuẩn mực của nước Anh thời Victoria, Trung Quốc đang yêu cầu một thế hệ thiếu niên mới đọc câu chuyện của nhân vật này.
Tác phẩm kinh điển của Anh từ lâu đã rất phổ biến ở Trung Quốc và từng là sách được khuyến khích đọc cho học sinh. Tuy nhiên, vào mùa thu này, học sinh lớp 9 trên toàn quốc được yêu cầu phải đọc trọn vẹn cuốn tiểu thuyết, theo các phương tiện truyền thông nhà nước Trung Quốc.
Một bài báo trên tờ báo chính thức đã ca ngợi tác phẩm này như một câu chuyện tình yêu chống lại chủ nghĩa vật chất mà giới trẻ có thể học hỏi.
Cuốn tiểu thuyết kể về cô gái mồ côi Jane Eyre làm gia sư trong gia đình của ông Rochester giàu có nhưng khó nắm bắt. Tác phẩm được ca ngợi rộng rãi tại Trung Quốc nhờ các chủ đề về sự độc lập và bình đẳng giữa phụ nữ và nam giới.
Bản dịch tiếng Trung xuất hiện từ năm 1925, và từ đó đến nay đã có vô số bản dịch cũng như chuyển thể cho sân khấu và màn ảnh. Một bộ phim chuyển thể của Anh từng được chiếu tại các rạp chiếu phim Trung Quốc vào năm 1979, chỉ vài năm sau khi Cách mạng Văn hóa kết thúc, khi Trung Quốc bắt đầu mở cửa trở lại với văn hóa nước ngoài.
Một người phụ nữ đang đọc sách tại một hiệu sách ở Bắc Kinh vào tháng 8. Tác phẩm “Jane Eyre” đã thu hút nhiều thế hệ độc giả ở Trung Quốc kể từ khi được dịch sang tiếng Trung lần đầu tiên cách đây một thế kỷ. Ảnh: Zhu Zhenqiang/VCG, qua Getty Images
Góc nhìn học thuật và bối cảnh chính sách
Ping Zhu, giáo sư văn học tại Đại học California, San Diego, người nghiên cứu về nữ quyền và văn học Trung Quốc, cho biết cuốn tiểu thuyết này tương thích với tầm nhìn của chính phủ Trung Quốc về bình đẳng giới — một quan điểm có thể tồn tại song song với các vai trò giới truyền thống và gia đình hạt nhân dị tính. Việc đưa tác phẩm này vào sách giáo khoa lớp 9 diễn ra trong bối cảnh Trung Quốc đang vật lộn với tình trạng suy giảm dân số và chính phủ khuyến khích người trẻ kết hôn và sinh con, bà cho biết.
“Jane Eyre nói về một người phụ nữ độc lập, nhưng cô ấy không quá cực đoan trong việc thách thức quyền lực gia trưởng,” bà Zhu nhận định. Đến cuối tiểu thuyết, Jane đã kết hôn với ông Rochester và sinh con. “Tất cả những điều đó đều là những gì chính phủ Trung Quốc muốn thế hệ trẻ hướng tới,” bà Zhu nói thêm.
Được xuất bản tại Anh vào năm 1847, “Jane Eyre” gây ấn tượng mạnh bởi hình ảnh một phụ nữ trẻ nghèo khó kiên quyết khẳng định sự độc lập, phẩm giá và bình đẳng trong một xã hội mà phụ nữ — đặc biệt là phụ nữ đã lập gia đình — bị hạn chế nghiêm trọng về quyền tự chủ pháp lý và kinh tế.
Cuốn tiểu thuyết từ lâu đã được ca ngợi ở Trung Quốc vì các chủ đề nữ quyền, với các cơ quan truyền thông nhà nước thường trích dẫn tuyên bố của Jane với ông Rochester: “Anh tưởng rằng vì tôi nghèo, thấp kém, nhỏ bé và không có nhan sắc thì tôi không có linh hồn và trái tim sao? Anh nghĩ sai rồi! Tôi có linh hồn nhiều như anh — và trọn vẹn một trái tim như thế!”
Sự chuyển biến trong thông điệp và văn hóa đương đại
“Jane Eyre” là một tác phẩm mang tính tiến bộ trong bối cảnh thế kỷ 19, nhưng một số nhà nữ quyền đương đại có thể xem khái niệm giải phóng của nó là còn hạn chế, bà Zhu nhận định.
Loại hình nữ quyền được miêu tả trong tiểu thuyết đã được Đảng Cộng sản Trung Quốc ủng hộ từ lâu, bà Zhu cho biết. Nó trái ngược với cách đảng này nhìn nhận các hình thức nữ quyền hiện đại hơn, chẳng hạn như phong trào #MeToo, “hoặc dạng nữ quyền dạy phụ nữ không kết hôn và không sinh con — đó là một hình thức nữ quyền mà họ hoàn toàn không thể chấp nhận.”
Trong những năm gần đây, chính phủ Trung Quốc đã hạn chế một số cách thể hiện khác về lãng mạn và các mối quan hệ. Các nhà chức trách đã giam giữ hàng chục tác giả viết truyện “Boys’ Love” (tình yêu nam giới) — một thể loại tiểu thuyết lãng mạn đồng tính phần lớn do phụ nữ thẳng viết và dành cho phụ nữ thẳng, mà truyền thông nhà nước cho rằng có thể định hình suy nghĩ của độc giả trẻ về tình dục.
Các cơ quan quản lý cũng tìm cách kiềm chế một thể loại tiểu thuyết vi mô phổ biến kể về các tổng tài giàu có yêu những người có hoàn cảnh kém may mắn hơn, đồng thời thúc giục các nhà sáng tạo tránh việc lý tưởng hóa các cuộc hôn nhân với những người có quyền lực và giàu có.
Truyền thông nhà nước gợi ý rằng những cuốn tiểu thuyết như “Jane Eyre” mang lại cho độc giả trẻ một sự lựa chọn thay thế cho những gì họ gọi là các câu chuyện tình yêu hời hợt. Một bài báo trên tờ Beijing Daily, ấn phẩm chính thức của Đảng Cộng sản Trung Quốc, lập luận rằng việc giảng dạy các tác phẩm kinh điển như “Jane Eyre” có thể giúp trẻ em “xây dựng một hệ thống giá trị cân bằng hơn.”
Ý nghĩa sâu xa từ góc nhìn của độc giả
Độc giả Trung Quốc từ lâu đã tìm thấy những ý nghĩa riêng trong câu chuyện của Jane. Vicky Li, 46 tuổi, đã đọc “Jane Eyre” khi còn trẻ và nhìn thấy hình bóng của chính mình ở nữ nhân vật chính. Nhiều năm sau, cô chia sẻ cuốn tiểu thuyết này với các con gái của mình (hiện 13 và 15 tuổi) bởi vì cô muốn chúng trở nên độc lập và dũng cảm.
Cô Li cho biết cô rất vui khi thấy cuốn tiểu thuyết được đưa vào sách giáo khoa, ngay cả khi một số người có thể cho rằng Jane không thể hiện đầy đủ hình mẫu người phụ nữ mạnh mẽ hiện đại. “Xét trong bối cảnh lịch sử mà cô ấy sống, những lựa chọn mà cô ấy đưa ra thực sự mang tính đột phá — một hành động phản kháng sâu sắc,” cô nói.
Bản thân cuốn tiểu thuyết cũng làm phức tạp thêm quan niệm cho rằng cuối cùng Jane đã chịu khuất phục trước các chuẩn mực. Cô rời bỏ ông Rochester thay vì trở thành nhân tình của ông, và chỉ quay lại sau khi thừa kế một gia tài lớn. Lúc đó, ông Rochester đã mất đi thái ấp và thị lực, qua đó làm thay đổi đáng kể cán cân quyền lực.
Wang Sirui, 30 tuổi, chỉ ra khoảnh khắc Jane từ chối trở thành tình nhân — ngay cả khi điều đó đồng nghĩa với việc phải chịu đói khát — là một điểm nhấn cốt lõi cho thấy sự cam kết của nhân vật đối với sự độc lập. “Trọng tâm của tác phẩm nằm ở thông điệp rằng một người phụ nữ phải đưa ra những lựa chọn dựa trên ý chí và giá trị của riêng mình, thay vì đầu hàng trước những cám dỗ khác nhau,” cô Wang, người lần đầu đọc sách năm 13 tuổi, chia sẻ.
Bà Zhu cho rằng các nhà chức trách Trung Quốc cuối cùng có thể chỉ kiểm soát được một phần hạn chế đối với những thông điệp mà giới trẻ tiếp thu từ “Jane Eyre”. “Các tác phẩm văn học, đặc biệt là những tác phẩm văn học vĩ đại này, luôn rất phong phú và mở ra hàng triệu cách giải thích,” bà nói.
Tác Giả: Yan Zhuang & Li You
