Có một nghịch lý khiến tôi suy nghĩ rất nhiều về người Việt hôm nay.
Ở Việt Nam, nơi một bài viết, một status hay một lời phê phán chính quyền đôi khi có thể khiến một con người mất việc, bị theo dõi, bị bắt và thậm chí phải trả giá bằng nhiều năm trong tù, vẫn có những người lựa chọn cất tiếng nói.
Họ biết cái giá của nó.
Phía sau một người bước vào nhà tù có thể là một người mẹ già chờ con, một người vợ chờ chồng, một người chồng chờ vợ, những đứa trẻ lớn lên qua những lần thăm nuôi. Có người mất sự nghiệp. Có người khi bước ra khỏi nhà tù phải bắt đầu lại gần như từ con số không.
Người ngoài nhìn vào thường hỏi:
Để làm gì? Nói thì có thay đổi được gì đâu?
Đó là một câu hỏi rất thực tế.
Người ta có thể lựa chọn làm ăn, kiếm tiền, xây nhà, nuôi con. Người ta cũng có thể tìm sự bình an trong tôn giáo, triết lý nhân sinh hay đơn giản là sống cho gia đình mình. Không phải ai cũng có nghĩa vụ trở thành một nhà hoạt động chính trị.
Nhưng có lẽ câu hỏi quan trọng hơn là:
Nếu tất cả những người nhìn thấy điều sai trái đều nghĩ rằng “nói cũng chẳng được gì”, thì cái sai sẽ được ngăn chặn bằng cách nào?
Điều nghịch lý hơn nữa là khi nhìn sang nước Mỹ.
Ở đây, công dân có một quyền mà rất nhiều người ở những xã hội độc đoán phải trả giá rất đắt mới dám đòi hỏi: quyền công khai phê phán chính quyền. Tu chính án thứ Nhất đặt ra những giới hạn rất lớn đối với khả năng của nhà nước trong việc trừng phạt người dân vì phát biểu được Hiến pháp bảo vệ.
Quan trọng hơn, người dân còn có trong tay một thứ quyền lực rất cụ thể: lá phiếu.
Thế nhưng không ít người lại lựa chọn im lặng.
Có người nói: “Chính trị chẳng liên quan đến tôi.”
Có người nói: “Ai làm tổng thống cũng vậy.”
Có người nói: “Viết vài bài trên Facebook thì thay đổi được gì?”
Thực ra, chính trị cuối cùng lại hiện diện trong những thứ rất đời thường.
Nó có mặt trong thuế chúng ta đóng, trong tiền Social Security khi về già, trong Medicare và Medicaid, trong giá thuốc, chính sách bảo hiểm, luật lao động, nhập cư, giáo dục, chiến tranh và hòa bình.
Nó có thể xuất hiện trong hóa đơn mà chúng ta mở ra mỗi tháng.
Bởi vậy, lá phiếu không phải một nghi thức được thực hiện bốn năm một lần rồi thôi. Nó là mắt xích cuối cùng của cả một quá trình:
Thông tin tạo ra nhận thức.
Nhận thức ảnh hưởng đến lựa chọn.
Lựa chọn của hàng triệu công dân tạo ra chính quyền.
Và chính quyền làm ra những chính sách quay trở lại tác động vào đời sống của chính những người đã trao quyền cho họ.
Bởi vậy, nói rằng “một bài viết chẳng thay đổi được gì” vừa đúng, vừa sai.
Một bài viết hiếm khi thay đổi một đất nước.
Nhưng một bài viết có thể làm một người suy nghĩ.
Một người suy nghĩ có thể khiến một gia đình tranh luận.
Một cuộc tranh luận có thể khiến người ta kiểm tra lại điều mình từng tin.
Và khi hàng triệu sự thay đổi nhỏ như thế diễn ra, xã hội thay đổi.
Dân chủ, xét đến cùng, vận hành bằng một chuỗi những điều rất nhỏ như vậy.
IM LẶNG CŨNG LÀ MỘT LỰA CHỌN
Người Việt có một lịch sử rất dài sống dưới các triều đại quân chủ và những mô hình chính trị trong đó quyền lực thường đi từ trên xuống dưới. Vì thế, tâm lý kính sợ quyền lực không phải chuyện có thể biến mất chỉ sau một vài thế hệ.
Ta thường được dạy phải kính trọng người có chức vụ.
Nhưng dân chủ đòi hỏi một cách suy nghĩ gần như ngược lại:
Chức vụ càng cao thì càng phải chịu sự giám sát lớn.
Tổng thống không phải vua.
Dân biểu không phải quan.
Công dân không phải thần dân.
Trong một nền cộng hòa, quyền lực của người cầm quyền bắt nguồn từ những người bình thường.
Vì vậy, phê phán một tổng thống không đồng nghĩa với chống nước Mỹ. Phê phán một chính sách cũng không đồng nghĩa với thù ghét một chính đảng.
Ngược lại, khả năng chất vấn những người đang nắm quyền chính là một phần của cơ chế bảo vệ nền cộng hòa.
Có lẽ một trong những bi kịch của cộng đồng người Việt tại Mỹ hiện nay là tranh luận chính trị đôi khi đã vượt khỏi phạm vi bất đồng về thuế, nhập cư, phá thai, y tế hay vai trò của chính phủ.
Nó chạm đến một câu hỏi căn bản hơn:
Quyền lực của bất kỳ tổng thống nào nên bị giới hạn đến đâu?
Câu hỏi ấy không thuộc độc quyền của Đảng Dân chủ hay Đảng Cộng hòa.
Một nguyên tắc hiến định chỉ thật sự có ý nghĩa khi ta vẫn bảo vệ nó lúc người vi phạm nguyên tắc ấy lại chính là người thuộc phe mình yêu thích.
Nếu một tổng thống thuộc đảng mình có quyền đứng trên luật pháp, ngày mai một tổng thống thuộc đảng đối lập cũng có thể đòi chính quyền lực ấy.
Đó là lý do những giới hạn đối với quyền lực không được tạo ra để bảo vệ một đảng.
Chúng được tạo ra để bảo vệ tất cả chúng ta.
KHI CHÍNH TRỊ BƯỚC VÀO GIA ĐÌNH
Điều đáng buồn nhất là những cuộc tranh luận ấy đang đi vào từng gia đình.
Cha mẹ bất hòa với con cái. Anh em tránh nói chuyện với nhau. Bạn bè nhiều năm unfriend nhau chỉ vì một bài viết.
Có những bữa cơm mà chỉ cần nhắc tên một chính trị gia là không khí lập tức thay đổi.
Nhưng vấn đề có lẽ không nằm ở chuyện chúng ta bất đồng.
Dân chủ vốn được xây dựng trên bất đồng.
Điều nguy hiểm bắt đầu khi con người không còn tranh luận về sự thật, mà chỉ tìm kiếm những “sự thật” thuận lợi cho phe của mình.
Tin thật nếu bất lợi cho thần tượng thì bị gọi là tin giả.
Tin giả nếu có lợi cho phe mình thì được chia sẻ hàng nghìn lần.
Khi đó, chính trị không còn là cuộc tranh luận giữa những công dân nữa. Nó trở thành cuộc chiến của những niềm tin.
Và gia đình trở thành nạn nhân đầu tiên.
TẠI SAO NGƯỜI KHÁC ĐƯỢC QUYỀN NÓI, CÒN TA LẠI PHẢI IM LẶNG?
Có một câu hỏi tôi vẫn thường tự hỏi:
Tại sao những người tung tin sai lệch có thể viết mỗi ngày, nhưng những người muốn kiểm chứng thông tin lại sợ bị chửi?
Tại sao người ta có thể thần tượng một chính trị gia, nhưng người khác phê phán chính trị gia ấy lại bị xem như kẻ thù?
Trong một xã hội tự do, quyền phát biểu không chỉ dành cho người đồng ý với chúng ta.
Nó tồn tại chính vì con người không đồng ý với nhau.
Tất nhiên, Tu chính án thứ Nhất không bảo đảm rằng nói điều gì cũng sẽ được mọi người yêu thích. Người khác vẫn có quyền phản bác, chỉ trích, unfollow hay tranh luận với ta.
Đó cũng là tự do.
Vì vậy, điều người cầm bút cần bảo vệ không phải là quyền không bị phản đối, mà là quyền được nói bằng chứng cứ, lý lẽ và lương tâm của mình — đồng thời chấp nhận người khác dùng chính quyền tự do ấy để phản bác.
THÀNH CÔNG CỦA MỘT ĐỜI NGƯỜI LÀ GÌ?
Có lẽ càng lớn tuổi, câu hỏi này càng trở nên quan trọng.
Một đời người cuối cùng còn lại gì?
Một căn nhà?
Một chiếc xe?
Một tài khoản ngân hàng?
Một chức vụ từng nắm giữ?
Tất cả đều có giá trị. Con người phải lao động để sống, phải chăm sóc gia đình và phải chuẩn bị cho tuổi già.
Nhưng tiền bạc không phải thước đo duy nhất của một đời người.
Một người khoác áo tu hành chưa chắc đã có lòng từ bi hơn một người bình thường đang âm thầm bảo vệ những người bị đối xử bất công.
Một người không bước vào chùa mỗi ngày vẫn có thể sống rất gần với tinh thần từ bi nếu biết đau trước nỗi đau của người khác.
Một người viết một bài báo không cứu được thế giới.
Một nhà hoạt động không thể một mình thay đổi một chế độ.
Một lá phiếu không quyết định một cuộc bầu cử hàng chục triệu người.
Nhưng nếu vì thế mà tất cả đều im lặng, tất cả đều đứng ngoài và tất cả đều nói “một mình tôi thì làm được gì”, thì cuối cùng quyền lực sẽ chỉ còn được kiểm soát bởi chính những người đang nắm quyền lực.
Và lịch sử cho thấy đó là một sự đặt cược nguy hiểm.
Con người không cần phải hoàn hảo mới có quyền lên tiếng.
Ta có thể từng sai.
Ta có thể từng thất bại.
Ta có thể từng nghèo khó, từng mất việc, từng đổ vỡ trong đời sống riêng tư.
Không điều nào trong số đó tước mất quyền của một con người được suy nghĩ về xã hội mà mình đang sống và tương lai mà con cháu mình sẽ thừa hưởng.
Cuối cùng, có lẽ giá trị của một đời người không nằm ở câu hỏi ta đã sở hữu bao nhiêu, mà còn nằm ở một câu hỏi khác:
Khi nhìn thấy quyền lực bị tha hóa, ta đã làm gì?
Không phải ai cũng phải xuống đường.
Không phải ai cũng phải trở thành nhà hoạt động.
Không phải ai cũng phải viết về chính trị.
Nhưng ít nhất, mỗi người có thể từ chối nói điều mình biết là dối trá. Có thể kiểm chứng trước khi chia sẻ. Có thể tôn trọng sự thật ngay cả khi sự thật bất lợi cho người mình yêu thích. Có thể bảo vệ quyền lên tiếng của người mình không đồng ý.
Và khi đến cuối cuộc đời, có lẽ một trong những điều khiến con người thanh thản nhất không phải là mình đã thắng bao nhiêu cuộc tranh luận.
Mà là mình có thể nhìn lại và nói:
Tôi đã không sống cả đời chỉ để cúi đầu trước quyền lực.
Tôi đã từng suy nghĩ bằng cái đầu của mình.
Tôi đã từng lên tiếng bằng lương tâm của mình.
Và khi quyền lực có dấu hiệu tha hóa, tôi đã biết nói: Không.
Hoài Linh Ngọc Dương
*Bài do CTV/TVBH gởi.
