Ảnh: (Nguồn: Narcissist Cartoons)
GIỚI THIỆU: TV&BH: CHUYÊN MỤC: ChatGPT DỊCH THUẬT
(Chuyển ngữ tiếng Việt: ChatGPT; Hiệu đính (và chịu trách nhiệm): T.Vấn)
Tôi là một nhà tâm lý học chuyên nghiên cứu về chứng ái kỷ. Đây là điều chúng ta cần làm để ngăn chặn Trump
Tác giả: Jocelyn Sze
Chính quyền Trump đang lên kế hoạch tổ chức một cuộc diễu binh vào ngày 14 tháng 6 để kỷ niệm 250 năm thành lập Lục quân Hoa Kỳ — và mừng sinh nhật lần thứ 79 của tổng thống. Khi cảm giác tự tôn của một người cần đến xe tăng, máy bay chiến đấu và khoản kinh phí lên tới 45 triệu đô cho một bữa tiệc sinh nhật, thì chúng ta đã rời xa thế giới bánh kem và nến — mà bước thẳng vào Tiêu chuẩn số 1 trong chẩn đoán rối loạn nhân cách ái kỷ: “cảm giác vĩ đại hóa tầm quan trọng của bản thân”.
Để nói rõ: tôi không thể chẩn đoán tổng thống hay bất kỳ nhân vật công chúng nào nếu không trực tiếp thăm khám. Nhưng các nghiên cứu cho thấy những người nắm quyền lực, đặc biệt trong chính trị, thường thể hiện những đặc điểm của chứng ái kỷ vĩ cuồng. Khi kiểu kiểm soát ái kỷ thâm nhập vào vai trò lãnh đạo, nó bóp méo sự thật, bào mòn lòng tin và làm lung lay các thể chế. Càng hiểu rõ những cơ chế này, chúng ta càng có khả năng bảo vệ cộng đồng và sức khỏe của nền dân chủ.
Là một nhà tâm lý lâm sàng chuyên trị liệu chấn thương và lạm dụng ái kỷ, tôi thấy những mô thức này lặp đi lặp lại mỗi ngày trong phòng khám của mình. Những kiểu mẫu gây bất ổn cho các gia đình cũng chính là kiểu mẫu làm lung lay các nền dân chủ: bên cạnh viễn cảnh đầy mê hoặc của người ái kỷ vĩ cuồng là sự chối bỏ, tấn công, đảo ngược lỗi lầm và hỗn loạn cảm xúc.
Tôi nghĩ đến một bệnh nhân của tôi khi cô phát hiện người anh trai đang khủng bố mẹ già của họ bằng những lời đe dọa bạo lực và lạm dụng tài chính. Khi cô gọi tên hành vi đó, anh ta lập tức “lật kịch bản” — chối bỏ mọi thứ và tố cáo cô là kẻ bất ổn, trong khi vẫn cố bảo vệ hình ảnh “đứa con vàng” của mình. Trước áp lực gia đình phải im lặng, cô rơi vào trạng thái ám ảnh. Nhưng với sự nhận thức và hỗ trợ, cô đã giữ vững lập trường. Như một chiếc máy hát cũ, cô kiên định lặp lại sự thật cho đến khi ranh giới của cô được công nhận. Cái giá phải trả là có, nhưng cuối cùng người anh bị buộc phải rời khỏi nhà mẹ cô.
Kiểu mô thức đó, ở quy mô phóng đại, cũng diễn ra trên sân khấu chính trị. Kiểm soát ái kỷ trong chính quyền phát triển mạnh nhờ vào việc lật ngược tình thế và bịt miệng các cơ quan giám sát.
Những nhà lãnh đạo độc đoán, giống như người thân ái kỷ trong gia đình, sử dụng những chiêu bài quen thuộc để tạo ra một trạng thái tâm lý bất ổn và khó lường — nơi mà kết quả không chỉ là ẩn số mà còn liên tục thay đổi và không thể đoán trước. Điều này làm tê liệt khả năng chuẩn bị và thích nghi của bộ não, khiến người dân mất phương hướng và dễ bị điều khiển. Tin tốt là: nhận thức có tác dụng như một loại vắc-xin tâm lý, dần dần xây dựng khả năng miễn dịch trước tổn thương.
Một bệnh nhân khác của tôi từng bị bạn trai cũ thao túng bằng chiêu “dời khung gôn” — nghĩa là thay đổi tiêu chuẩn ngay khi cô vừa đạt được. Trong chính trị, điều này thể hiện qua việc liên tục đảo ngược chính sách, khiến công chúng, truyền thông và các đồng minh luôn bị chao đảo.
“Họ chẳng biết mình đang làm gì về thuế quan, cứ thay đổi xoành xoạch… Thế thì miễn trừ để làm gì nếu lại đảo ngược ngay sau đó?” – Dân biểu Ted Lieu (Dân chủ – California) viết trên X ngày 13/4, ám chỉ hơn 50 lần thay đổi chính sách thuế quan kể từ khi Trump nhậm chức.
Nhiều người xem những đảo ngược này là hậu quả của sự thiếu năng lực — và đúng là chứng ái kỷ có liên quan đến xu hướng ra quyết định bốc đồng, dễ sai. Nhưng những ai quen thuộc với lạm dụng ái kỷ sẽ hiểu tầng ý sâu hơn: Dù là cố ý hay vô thức, người ái kỷ duy trì quyền lực bằng cách giữ người khác trong trạng thái “tâm lý roi quật” – lúc thì hy vọng, lúc thì tuyệt vọng. Và cách đó có hiệu quả.
Cốt lõi của sự kiểm soát cảm xúc trong ái kỷ là bảo vệ cái tôi mong manh và cảm giác được đặc quyền bằng cách duy trì ảo ảnh vĩ đại — mà không cần sự đồng cảm với người khác. Dù không phải mọi người ái kỷ đều có hành vi lạm dụng, nhưng có những biến thể nguy hiểm hơn sử dụng hỗn loạn, tuyệt vọng và ràng buộc cảm xúc như lòng trung thành để điều khiển cảm nhận và suy nghĩ của người khác, duy trì dòng cảm xúc ngưỡng mộ hay phản ứng tiêu cực liên tục, tránh né xấu hổ và giữ người khác lệ thuộc — kể cả khi điều đó đi ngược lại lợi ích của họ.
Một trong những chiến thuật hiệu quả nhất là “sản xuất khủng hoảng”. Những tình trạng khẩn cấp liên tục không phải là sự trùng hợp — mà là thiết kế. Chúng khiến mọi người luôn ở chế độ sinh tồn, sao nhãng các vấn đề sâu xa hơn và bảo đảm người ái kỷ vẫn là trung tâm của sự chú ý và quyền lực. Với bệnh nhân của tôi, đó có thể là một cơn thịnh nộ dữ dội, lời đe dọa giành quyền nuôi con hoặc một cuộc gọi lúc nửa đêm về một vụ cướp hoàn toàn bịa đặt. Ở tầm quốc gia, đó là những phát ngôn gây hấn, đe dọa pháp lý hoặc tuyên bố tình trạng khẩn cấp nhằm thống trị chu kỳ tin tức và làm tê liệt phe đối lập.
Hệ thần kinh con người chỉ chịu đựng được đến mức độ nhất định. Phản ứng sinh tồn như chiến đấu (giận dữ), trốn chạy (lên kế hoạch thoát thân), đóng băng (tê liệt), chiều lòng (phục tùng) và buông xuôi (tuyệt vọng) là tự nhiên — nhưng chúng cũng giữ chúng ta trong vòng lặp tổn thương. Quá trình chữa lành — cả trong trị liệu lẫn trong nền dân chủ — bắt đầu từ việc nhận ra khi nào chúng ta đang mắc kẹt và học cách trở về với hành động có tổ chức, có chủ đích.
Trong công việc của tôi, tôi giúp bệnh nhân nhận diện và tháo gỡ những mô thức này. Họ bắt đầu hiểu rằng họ không phải đang lo lắng hoặc mất tập trung vô cớ — mà là đang phản ứng lại một hình thức cưỡng chế tâm lý kéo dài. Điều tương tự cũng đúng với các xã hội dưới sự lãnh đạo của những người ái kỷ. Đây không chỉ là vấn đề chính trị. Đây là hàng triệu hệ thần kinh đang mắc kẹt trong chế độ chiến hay chạy.
Một trong những bệnh nhân của tôi đối mặt với cơn bão tin nhắn lạm dụng từ mẹ cô — một chuỗi những lời buộc tội, đóng vai nạn nhân, tạo khủng hoảng kịch tính và đòi hỏi tài chính — bằng cách sử dụng những thẻ ghi nhớ. Mỗi thẻ được gán nhãn một chiến thuật cô đã học để nhận diện: Chối bỏ, Tấn công, Đóng vai nạn nhân, Làm anh hùng, Tạo khủng hoảng. Thay vì bị vắt kiệt như một chiếc khăn — cơ thể cô cạn kiệt sự rõ ràng vì sự biến động của mẹ mình — cô gọi tên từng chiến thuật khi nó xuất hiện. Việc gọi tên giúp cô có khoảng cách. Nó giúp cô giữ bình tĩnh, tỉnh táo và kiểm soát phản ứng của mình. Điều không thể đoán trước trở nên có thể đoán được. Đó chính là “miễn dịch tâm lý” trong thực tế.
Tôi đã chứng kiến nhiều bệnh nhân đấu tranh thoát ra khỏi màn sương kiểm soát của người ái kỷ. Điều đó không diễn ra trong một sớm một chiều. Nó bắt đầu bằng việc chấp nhận nỗi đau của những gì không thể thay đổi, và tập trung — với sự rõ ràng kiên định — vào những gì còn nằm trong tầm với. Nó đòi hỏi phải giành lại sự chú ý, thiết lập ranh giới và từ chối trao quyền lực cho kẻ sống bằng phản ứng cảm xúc của bạn.
Tôi cũng đang quan sát cách mô thức này tái hiện trong các tổ chức. Khi các hãng luật, đại học hoặc cơ quan chính trị khuất phục trước nhân vật quyền lực thay vì gìn giữ các giá trị chung, điều đó phản ánh đúng như một gia đình bị lạm dụng: ai cũng bước đi trên vỏ trứng. Trong những môi trường đó, tự bảo vệ bản thân trở thành ưu tiên hàng đầu, và quyết định không còn xuất phát từ niềm tin mà từ nỗi sợ.
Nhưng quá trình hồi phục bắt đầu khi người ta ngừng tham gia vào trò chơi ấy hoặc ngừng tiêu hao năng lượng trong các cuộc xung đột nội bộ. Thay vì lãng phí tâm trí cho sự phẫn nộ hay khó tin, mục tiêu là gọi tên chiến thuật, chỉ ra tổn hại, xây dựng mạng lưới hỗ trợ đáng tin cậy và buông bỏ những gì nằm ngoài tầm kiểm soát. Việc mắc kẹt trong những vòng xoáy của sốc, mặc cả hay ám ảnh thường phản ánh nỗ lực trì hoãn nỗi đau mất mát — ở bệnh nhân của tôi là tổn thương cá nhân, còn với đất nước là khủng hoảng xã hội và thể chế.
Khi Dorothy vén bức màn và lật tẩy “Phù thủy xứ Oz” chỉ là một ông già bất an với micro và máy tạo khói, cô đã phá tan ảo tưởng giam giữ cả thành phố. Trong trị liệu, khoảnh khắc nhận ra ấy cũng mạnh mẽ không kém. Một khi ai đó nhìn thấy bản chất của sự thao túng, bùa mê bắt đầu tan rã.
Từ góc nhìn của một nhà tâm lý trị liệu chấn thương, một quốc gia có thể làm gì khi bức màn đã bị vén lên?
Thứ nhất: Ngưng tiếp tay. Những nỗ lực phản ứng để dọn dẹp tàn cuộc thường phản tác dụng, che chắn cho người ái kỷ khỏi trách nhiệm và giúp họ tiếp tục giữ ảnh hưởng. Ở cấp độ chính trị, điều này có nghĩa là cần dừng lại để tính toán chiến lược, thay vì vội vàng “sửa sai” hộ người ái kỷ. Sự kiềm chế chiến lược — như cách Dân biểu Hakeem Jeffries bị chỉ trích vì không “vung gậy vào mọi cú ném” — không phải là yếu đuối. Đó là sự rèn luyện.
Một kỹ thuật tôi thường dạy gọi là “gray rocking” (tảng đá xám): tức là từ chối cung cấp cho người ái kỷ thứ mà họ thèm khát — kịch tính, chú ý hay phản ứng cảm xúc. Gray rocking nghĩa là trở nên vững chãi, đều đều, không phản ứng — một mục tiêu nhàm chán đối với người nghiện quyền lực. Việc đáp trả bằng cường điệu hay hoảng loạn chỉ khiến người ái kỷ thêm mạnh mẽ. Hãy từ chối cung cấp nhiên liệu cho họ. Đây là công việc khó khăn. Nhưng đó là cách một kẻ lạm dụng mất đi quyền lực.
Tiếp theo: Đặt ranh giới. Trong trị liệu, điều này có thể là kiên định nói “không” như một bản nhạc cũ, và xây dựng mạng lưới hỗ trợ để giữ an toàn. Ở cấp độ quốc gia, điều đó có nghĩa là cùng nhau tái thiết các hàng rào hiến pháp như thủ tục pháp lý, đối trọng quyền lực và tự do ngôn luận. Bằng cách lợi dụng các kẽ hở — như viện dẫn đạo luật thời chiến từ thế kỷ 18 — để mở rộng quyền lực, Trump đã phơi bày điểm yếu trong nền dân chủ Hoa Kỳ. Như các văn bản sáng lập quốc gia nhắc nhở: “Một Vị Vua, người mà bản chất được định nghĩa bằng mọi hành vi của một bạo chúa, thì không xứng đáng cai trị một dân tộc tự do.” Hiến pháp không chỉ là một cấu trúc pháp lý — nó là giàn khung tâm lý chống lại sự kiểm soát ái kỷ.
Xây dựng sức bền. Lạm dụng ái kỷ không chỉ nguy hiểm và gây rối loạn — nó còn nuôi sống chính mình bằng sự căng thẳng và cô lập mà nó tạo ra. Để phá vỡ vòng lặp đó, ta cần những thực hành giúp khôi phục sự cân bằng và củng cố sức mạnh cộng đồng. Chăm sóc tập thể và tự chăm sóc bản thân không phải là điều xa xỉ — đó là hành động mang tính cách mạng trong thời kỳ bị đàn áp. Nghỉ ngơi không phải là rút lui; đó là cách ta phục hồi sự sáng suốt và kết nối cần thiết để hành động và tái thiết. Hãy nắm tay nhau. Sức mạnh đến từ số đông, và an toàn đến từ tình liên đới.
Và trên hết: hãy giữ vững niềm tin vào cuộc chiến đường dài. Trong khi động lực ái kỷ dựa vào khẩn cấp và kích động, thì thay đổi sâu sắc đến từ sự bình tĩnh, sáng suốt và gắn kết. Trong cuộc chiến chống lại sự kiểm soát ái kỷ, câu trả lời không bao giờ là bắt chước lại các chiến thuật gây hại — mà là nhận diện chúng, thương tiếc những tổn thất, dừng tiếp tay và thoát khỏi phản ứng bị điều khiển. Ranh giới, huy động dân sự và chiến lược dài hạn chính là cách chúng ta bắt đầu chữa lành tinh thần dân chủ. Trong trị liệu cũng như trong nền dân chủ, chữa lành bắt đầu từ khoảnh khắc ta ngừng phản ứng — và bắt đầu nhớ lại ta là ai.
Tác giả Jocelyn Sze là nhà tâm lý học lâm sàng chuyên điều trị PTSD và lo âu dựa trên bằng chứng. Bà là trợ lý giáo sư lâm sàng tại Đại học California, Berkeley, và thành viên hội đồng quản trị của Bay Area Trauma Recovery Clinical Services và Quỹ McCune.
PHỤ LỤC CHÚ GIẢI
🧠 Thuật ngữ tâm lý học
- Rối loạn nhân cách ái kỷ (Narcissistic Personality Disorder – NPD): Một rối loạn tâm thần được định nghĩa bởi cảm giác tự tôn vĩ cuồng, thiếu đồng cảm, nhu cầu được ngưỡng mộ liên tục và thường xuyên thao túng người khác. Bài báo trích dẫn Tiêu chuẩn số 1 trong chẩn đoán: “Cảm thấy bản thân vĩ đại hơn người khác.”
- Kiểm soát ái kỷ (Narcissistic control): Hành vi thao túng nhằm giữ người khác trong tình trạng bất ổn, từ đó duy trì quyền lực và cảm giác ưu thế của bản thân. Bao gồm các kỹ thuật như đảo ngược lỗi, phủ nhận thực tế, tạo khủng hoảng giả.
- “Lật kịch bản” (Flip the script): Một chiến thuật thường gặp ở người ái kỷ, trong đó họ phủ nhận hành vi sai trái của mình và đổ lỗi ngược lại cho nạn nhân.
- Gray rocking (chiến thuật “tảng đá xám”): Một phương pháp đối phó với người ái kỷ bằng cách trở nên tẻ nhạt, ít phản ứng, nhằm giảm nguồn cung cảm xúc mà họ thao túng. Giúp bảo vệ người bị hại khỏi bị hút vào kịch bản lạm dụng.
- Sản xuất khủng hoảng (Crisis manufacturing): Việc cố tình tạo ra tình huống khẩn cấp (thật hoặc giả) để khiến người khác luôn bị động, mất kiểm soát và phụ thuộc vào người gây ra khủng hoảng.
- Miễn dịch tâm lý (Psychological immunity): Năng lực nhận diện và tự bảo vệ bản thân trước thao túng cảm xúc và cưỡng chế tâm lý, tương tự như hệ miễn dịch của cơ thể.
- Các phản ứng sinh tồn:
- Fight (Chiến đấu): Phản ứng giận dữ, đối đầu.
- Flight (Trốn chạy): Tránh né, rút lui.
- Freeze (Đóng băng): Tê liệt, bất động.
- Fawn (Chiều lòng): Cố gắng làm hài lòng để tránh tổn thương.
- Flop (Buông xuôi): Trạng thái đầu hàng hoặc tuyệt vọng.
🏛️ Nhân vật & bối cảnh chính trị
- Donald Trump: Cựu tổng thống Hoa Kỳ (2017–2021) và tổng thống đương nhiệm trong bối cảnh bài viết (tái đắc cử năm 2024). Thường bị chỉ trích vì hành vi độc đoán, phi truyền thống và nghiêng về chủ nghĩa cá nhân, bài viết dùng ông làm điển hình cho lãnh đạo mang đặc điểm ái kỷ.
- Hakeem Jeffries: Lãnh đạo phe Dân chủ tại Hạ viện Hoa Kỳ. Trong bài, ông được khen ngợi vì chiến lược “kiềm chế phản ứng” thay vì đối đầu kịch tính với Trump — điều mà tác giả xem là dấu hiệu của kỷ luật chiến lược trong đấu tranh với người ái kỷ.
- Ted Lieu: Dân biểu Dân chủ bang California, được trích dẫn để minh họa sự bất ổn chính sách dưới thời Trump (đặc biệt trong chính sách thuế quan).
- Dorothy và “Phù thủy xứ Oz”: Nhân vật biểu tượng trong văn hóa Mỹ. Dorothy đã vén màn và phát hiện ra phù thủy quyền năng chỉ là một người đàn ông tầm thường đứng sau máy khói và micro — một phép ẩn dụ trong bài cho khoảnh khắc lật tẩy thao túng của người ái kỷ.
📜 Thuật ngữ pháp lý – thể chế
- Hiến pháp Hoa Kỳ (U.S. Constitution): Văn kiện lập quốc của Hoa Kỳ, được tác giả mô tả không chỉ như cấu trúc pháp lý mà còn là “giàn khung tâm lý” giúp nền dân chủ chống lại sự lạm quyền cá nhân, đặc biệt là của các nhà lãnh đạo mang tính thao túng.
- “Một Vị Vua, người mà bản chất được định nghĩa bằng mọi hành vi của một bạo chúa…”: Trích từ Tuyên ngôn Độc lập của Hoa Kỳ (1776), đoạn văn cảnh báo rằng người cai trị có hành vi độc đoán không xứng đáng lãnh đạo dân tự do — được tác giả dùng để so sánh với hành vi của Trump.
