CHƯƠNG VI
TÌNH CA QUÊ HƯƠNG
Nếu trong thời tiền chiến ta tìm thấy những nhiều bài hát ca ngợi quê hương thì ở giai đoạn từ 1954 trở đi, những ca khúc viết về quê hương được tiếp nối, đã phong phú hơn và không mất đi cảm xúc dạt dào, sự yêu thương tha thiết, nồng nàn. Thậm chí những ca khúc ấy do hoàn cảnh chia cắt đất nước đã mang nhiều sắc thái khác hơn, tình cảm sâu đậm hơn. Trong hoàn cảnh mới của đất nước và với quyền tự do sáng tạo, đã có sự phát triển mạnh mẽ và đa dạng của nhiều khuynh hướng sáng tạo trong âm nhạc, trong đó có khuynh hướng lãng mạn ở một số tác giả. Tuy vậy, nhiều ca khúc của các tác giả đó hòa lẫn trong sự phong phú của ngàn bài ca khác nên tuy đó là các bài ca lãng mạn nhưng chúng không còn tạo thành dòng nhạc thuần túy như trước. Thật vậy các chủ đề trong âm nhạc trữ tình đã phát triển ở phạm vi rộng lớn hơn. Trước hết xin đi sâu vào dòng nhạc quê hương sau ngày chia cắt đất nước.
I. NỖI LÒNG NGƯỜI ĐI
Một biến cố lớn xảy ra cho dân tộc Việt, đó là ngày đất nước phân ly. Có khoảng một triệu người từ miền Bắc di cư vào Nam, trong đó có nhiều nghệ sĩ. Bao nhiêu tâm trạng rối bời trong lòng người dân ở cả hai miền đất nước. Gia đình phân tán, kẻ Bắc người Nam; nhiều tâm tư lắng đọng rồi cũng được giãi bày và chia sẻ trong các sáng tác của các nhạc sĩ. Họ đã trải lòng mình trong tác phẩm với nhiều cảm xúc khác nhau.
- Niềm luyến tiếc
Trước tiên là những ca khúc bày tỏ niềm luyến tiếc và đớn đau khi người ra đi phải rời bỏ quê hương của mình. Nhiều ca từ ta bắt gặp rất nhiều trong những bài hát này gợi nên sự chia xa trong khoảng cách địa lý: “muôn trùng”, “ngàn trùng”, “trùng trùng”, “viễn phương”, “muôn phương”, “ngàn phương”, “cố hương”, “mây khói”… Niềm luyến tiếc đó đầu tiên gây nên từ sự chia cắt đất nước và dòng sông Bến Hải nhỏ nhắn như một vết cắt trên thân thể quê hương mà đôi khi người nghệ sĩ tự cảm nhận về nỗi đau này:
Sông nào cắt đứt đôi nơi
Sông nào xé nát tim tôi
Sông nào bóp chết thương yêu,
Việt Nam ơi!
Sông buồn khóc nước tang thương
Sông gầm thét khúc bi thương
Sông sầu nước mắt ly hương, Việt Nam ơi!
(Trọng Khương, Về miền Nam)
Yêu là yêu là yêu không bờ bến rồi
Yêu là yêu là yêu những nẻo đường ơi
Yêu là yêu là yêu không bờ bến rồi
Sao người ơi đành tâm chia đường cách đôi.
(Thanh Bình, Những nẻo đường Việt Nam)
Ơ… ơi… hò …
Dòng sông mơ màng và đẹp lắm
Anh ơi ai nỡ chia đôi bờ
Để tình ta ngày tháng phải mong chờ…
(Lam Phương, Chuyến đò vĩ tuyến)
Hận sầu ly hương ai đem đất nước
Chia cách đôi nơi sông núi chia phôi
Viễn du sầu lắng mang theo tình quê
Xót xa mến thương làng cũ.
Chiều tà mây bay bao la gió cuốn
Chiều ơi xa vắng tiếng chim gọi đàn
Thầm mơ ước mong ngày mai sáng tươi
Ðàn vang tiếng ca hồi hương.
(Xuân Tiên & Đan Thọ, Xa quê hương)
Người ơi! Nước Nam của người Việt Nam
Vì đâu oán tranh để lòng nát tan
Ðây Bến Hải là nơi ngăn cách đôi tình
Ðứng lên tìm chốn yên vui thanh bình.
Người ơi! Sống chi cuộc đời thương đau
Về đây áo cơm đùm bọc lấy nhau
Ðây nỗi lòng người dân tha thiết mong chờ
Cớ sao người vẫn đang tâm thờ ơ…
(Nguyễn Hiền & Nhật Bằng, Về đây anh)
Nỗi buồn thương được nhân lên khi gia đình bỗng dưng chia lìa người thân mà không biết thời gian nào được trùng phùng:
Đêm hôm qua anh trở về,
Về bên sông sông mờ mờ
Mắt ngước nhìn nhà ta chìm
Trong khói súng thù.
Đêm hôm qua lòng biết lòng
Nghe tin chồng về bên sông
Lòng biết lòng nhưng mong gì
Thấy đôi mắt trong…
Những chiều mái tóc buông lơi
Những chiều đem áo ra phơi
Lòng thấy chơi vơi nói không nên lời
Tiếng lệ thắm qua muôn đời
Xa nhau cách mấy phương trời vì ai.
(Hoàng Thi Thơ, Tình sầu biên giới)
Nhạc sĩ Lam Phương – một người miền Nam, bỏ quê hương Rạch Giá lên Sài Gòn lúc 17 tuổi để kiếm sống – cũng tự đặt lòng mình vào tâm trạng của người con gái miền Bắc sau ngày chia cắt đất nước. Nàng đang mong chờ cùng người yêu trên con đò bên bờ sông để đưa chàng qua vĩ tuyến về miền Nam trù phú với niềm tin sẽ mãi được sống trong thanh bình:
Đêm nay trăng sáng quá anh ơi
Sao ta lìa cách bởi dòng sông bạc hai màu
Lênh đênh trên sóng nước mông mênh
Bao đêm lạnh lẽo
Em chờ mong gặp bóng chàng.
Vượt rừng vượt núi đến đầu làng
Đò em trong đêm thâu
Sẽ đưa chàng sang vĩ tuyến
Phương Nam ta sống trong thanh bình
Tình ngát hương nồng thắm
Bên lúa vàng ngào ngạt dâng…
(Lam Phương, Chuyến đò vĩ tuyến)
Nhưng nổi bật hơn cả là nỗi niềm, tình cảm thống thiết của những người đã rời bỏ đất Bắc để vào Nam khi họ giãi bày tâm sự:
Thu năm qua đoàn người đi xót xa
Mang tâm tư hận sầu vương thiết tha
Hôm nay đi nghe tiếng sóng rạt rào
Nghe tiếng gió nghẹn ngào
Nhìn làn mây buồn trôi.
Ôi quê hương!
Giờ chìm trong khói sương
Mây bao la gợi sầu ai viễn phương
Bên kia sông ai nỡ cắt đôi đường
Gieo rắc mối u buồn
Tìm đâu tình cố hương.
(Anh Hoa, lời Ngọc Long, Hận ly hương)
Ra đi khi hoa đào nhẹ rơi
Xuân về ai nỡ sớm chia phôi
Cất bước đi bao người như sầu nhớ
Xa quê vì nước chia đôi bờ.
Xuân nay ta mang bao niềm thương
Trông vời xa lắc chốn quê hương…
(Phó Quốc Lân, Xuân ly hương)
Lìa xa thành đô yêu dấu,
Một sớm khi heo may về
Lòng khách tha hương vương sầu thương.
Nhìn em mờ trong mây khói,
Bước đi nhưng chưa nỡ rời
Lệ sầu tràn mi, đượm men cay đắng biệt ly…
(Vũ Thành, Giấc mơ hồi hương)
Nỗi niềm tiếc thương càng nhân lên gấp bội khi chiều về khách viễn du tưởng nhớ đến làng xưa quê cũ với bao hình ảnh êm đềm giờ đã khuất xa:
Chiều buồn mênh mông xa quê thân yêu
Khi bước chân đi trên bến chia ly
Áng mây lờ lững trôi êm về đâu
Cánh chim lướt bay ngàn lối.
Thuyền về nơi nao cho ta luyến tiếc
Xa bóng quê hương đi tới muôn phương
Vấn vương cùng ý tơ bao lời thơ
Lắng nghe lá rơi chiều ơi…
(Xuân Tiên & Đan Thọ, Xa quê hương)
Người ra đi từ nhiều vùng đất ở miền Bắc nhưng quê hương tiêu biểu trong lòng người lữ khách vẫn là hình ảnh của Hà Nội yêu thương:
Hà Nội ơi! Xa cách muôn trùng dương
Những lúc sương chiều xuống
Tìm đâu bóng Hồ Gươm lòng bao mến thương
Hà Nội ơi! Như cánh chim ngàn phương
Ta sống trong sầu thương
Từ nay vắng Hồ Gươm lòng bao vấn vương…
(Nhật Bằng & Đan Thọ, Vọng cố đô)
Một lần nữa có hai người nhạc sĩ miền Nam cũng hóa thân thành một người con Hà Nội để tiếc thương cảnh cũ ở miền quê đất Bắc. Đó là Lam Phương và Song Ngọc:
Buồn nhìn về xa xôi
Hà Nội ơi đã xa cách rồi
Mịt mùng ngàn trùng khơi,
Thành phố cũ lắng sau núi đồi.
Đâu Thăng Long năm xưa
Cùng tháp cũ rêu xanh mờ
Còn tìm đâu nên thơ,
Cành liễu úa rủ bên ven hồ.
Nghẹn ngào nhìn ly bôi,
Tình yêu nước nấu nung tháng ngày
Bềnh bồng trôi phương nao,
Sầu ly tan mắt hoen lệ tràn.
Ôi ta xa kinh đô,
Vì nghiệp nước phải giang hồ
Dù xa xôi năm tháng,
Hà Nội ơi ta nhớ muôn đời.
(Lam Phương, Tình cố đô)
Hà Nội ngày tháng cũ
Có bóng trăng thơ in trên mặt hồ
Hà Nội ngày tháng cũ
Có tiếng oanh ca bên bờ tường vy
Hà Nội ngày tháng cũ
Có dáng em tôi áo trắng
Nghiêng nghiêng đường chiều
Tiếng guốc lưa thưa lao xao
Khua trên vỉa hè
Mùa thu nghe gió heo may.
Hà Nội người có nhớ
Tháp Bút chơ vơ liễu xanh vật vờ
Hà Nội người có nhớ
Hương lan vương vương
Bên hồ Thuyền Quang
Hà Nội người có nhớ
Chiếc áo xanh lam
Thơ ngây cô em học trò
Áo trắng Tây Sơn Trưng Vương
Em tan trường về
Đường qua nẻo phố hẹn hò.
Ai ra đi mà không nhớ về
Trường Thi ngày ấy ta bên nhau…
(Song Ngọc, Hà Nội ngày tháng cũ)
Nhạc sầu buông trầm lắng
Xa quê bao ngày tháng
Mang theo nỗi niềm đau xót chia phôi.
Hà Nội xa vời lắm
Nơi quê hương chìm đắm
Ai ra đi mà không thương nhớ về.
Vì đâu ta điêu linh
Sống trong đêm mong manh
Nhớ nhung ôi đêm thâu buồn tàn canh
Chiều năm xưa vui tươi
Gió reo ca vang trên môi cười
Tình kết liên muôn người.
Thuyền trôi trong lênh đênh
Trùng dương xa mông mênh
Lạnh buốt đến thê lương sầu hoài hương.
Buồm vương theo sương lam
Hoài đi quê ly tan
Ngàn sóng vang lên niềm tin ngàn…
(Lam Phương, Sầu ly hương)
Còn người Hà Nội thì niềm luyến thương luôn sống dậy và khắc khoải trong lòng khi xa cảnh cũ người xưa:
Tôi đứng bên này vĩ tuyến
Thương về năm cửa ô xưa
Quan Chưởng đêm tàn dẫn lối
Ðê cao hun hút chợ Dừa
Cầu Rền mưa dầm lầy lội
Gió về đã buốt lòng chưa?
Yên Phụ đôi bờ sóng vỗ
Nhị Hà lấp lánh sao thưa
Cầu Giấy đường hoa phượng vĩ
Nhớ nhung biết mấy cho vừa…
(Y Vân, thơ Tạ Tỵ, Thương về năm cửa ô xưa)
Rồi khi nắng tắt dần chuông chiều buông
Gió mang nắng thu về sầu vương
Ðây kiếp giang hồ
Gửi tình quê hương trong tiếng ca.
Hà Nội ơi! Thôi cách xa từ nay
Bao mái xưa đầm ấm
Chìm trong tiếng lòng
Ta hoài hương thiết tha…
(Nhật Bằng & Đan Thọ, Vọng cố đô)
Ngày ấy thắm tươi vui bao la
Ngàn tiếng ríu rít chim đua ca
Đón xuân ngày qua.
Còn những phút vui đâu năm xưa
Lệ thắm ướt khăn lúc tiễn đưa
Hà Nội yêu mến!
(Phó Quốc Lân, Xuân ly hương)
Không chỉ nhớ về cảnh xưa, người nhạc sĩ còn luyến thương hình bóng người yêu năm cũ vẫn còn ở lại quê nhà:
Tôi xa Hà Nội năm lên mười tám
Khi vừa biết yêu
Bao nhiêu mộng đẹp yêu thương
Thành khói tan theo mây chiều
Hà Nội ơi! Nào biết ra sao bây giờ
Ai đứng trông ai ven hồ
Khua nước trong như ngày xưa.
Tôi xa Hà Nội năm em mười sáu
Xuân tròn đắm say
Đôi tay ngọc ngà
Dương gian tình ái em đong thật đầy
Bạn lòng ơi! Ngày ấy tôi mang cây đàn
Quen sống ca vui bên nàng
Nay khóc tơ duyên lìa tan…
(Anh Bằng, Nỗi lòng người đi)
Trong một ca khúc với giai điệu nhẹ nhàng trong nhịp điệu luân vũ, người ra đi còn gửi lời thương mến cho người mẹ già ở lại:
Mẹ ơi thôi đừng khóc nữa
Cho lòng già nặng sầu thương
Con đi xây tình viễn xứ
Đâu có quên tình cố hương.
Thương ngóng về quê cũ
Gót thù xéo thảm thê
Đời trai thầm rơi lệ
Súng gươm hẹn mai về.
(Nguyễn Hiền, Lá thư gửi mẹ)
Cũng như Quang Dũng trong thi ca và Hoàng Thi Thơ trong âm nhạc, nhạc sĩ Nguyễn Hiền sau khi nhắc đến mẹ cũng không quên nhớ về em gái. Hai hình ảnh ấy gắn chặt lẫn nhau trong tâm thức người nghệ sĩ xa quê:
Tôi có người em nhỏ,
Xanh xanh đôi hàng mi
Môi hồng vừa đương độ,
Chưa biết sầu biệt ly.
Ngày tôi đi vàng nắng,
Nghiêng nghiêng một hàng cau
Mai ta nhìn mây trắng,
Gửi lời về thương nhau.
Chiều nay buồn viễn xứ,
Nhớ người em gái xưa
Tôi thấy phương trời cũ,
Giăng giăng một hàng mưa.
Mơ về đôi môi thắm,
Cười ngày tôi lên đường
Quê ta chừng xa lắm,
Giờ em có nhớ thương.
(Nguyễn Hiền, Người em nhỏ)
2. Nhớ về quê cũ
Ra đi nhưng trong lòng còn biết bao hình ảnh thân yêu của quê hương nơi mình sinh ra và gắn bó một đời. Tuy đã đặt chân tới miền đất mới nhưng người nghệ sĩ vẫn thấy xa lạ, chỉ mong được thấy cảnh cũ người xưa. Trong lời ca ta thường bắt gặp những từ “sầu”, “hận”, “buồn”, “đau”, “thê lương”, “thương”, “yêu”, “nhớ”, “ngậm ngùi”…
Ra đi xa mái tranh thân yêu
Xa bến xưa cô liêu
Với hình dáng quê nghèo
Ðêm nay ta lặng ngắm mây trôi
Nhớ về phía xa xôi
Hận sầu dâng đầy vơi…
(Anh Hoa, lời Ngọc Long, Hận ly hương)
Mưa về gợi nhớ đến nơi xa
Những chiều ngồi ngắm bóng mây qua
Ngày thơ ấu cười đùa mà giờ đây ngậm ngùi
Còn tìm đây giây phút êm vui.
(Phó Quốc Thăng, lời Ngọc Long,
Khúc nhạc hoài hương)
Một người con ra đi nhưng không quên làng xóm quê xưa. Ở nơi xa, người nhạc sĩ ấy bằng giai điệu của mình gửi lời thăm về người láng giềng, thăm em bé, mẹ già, thăm cô gái làng, và không quên cả đàn bò thân thuộc:
Từ miền Nam viết thư về thăm xóm làng
Sắt son gửi trong mấy hàng
Thăm bà con dãi dầu năm tháng.
Từ Tiền Giang,
Thương qua đèo Cả thương sang
Đêm đêm nhìn vầng trăng sáng
Thương những già hôm sớm lang thang.
Em thơ ơi có còn học hành sớm tối
Áo nâu tươi gái làng còn che môi cười
Và đàn bò còn nghe chim hót lưng đồi
Nhớ nhung rồi thương quá lắm bé thơ ơi!
(Thanh Bình, Lá thư về làng)
Và hình ảnh nổi trội trong các bài hát chia ly là hình ảnh miền quê của những tháng ngày cũ mà người ra đi không nguôi hoài niệm:
Quê yêu xa rồi, còn nhớ muôn đời
Làng xưa thôn cũ. Tiếng ca mong chờ
Đàn nắn cung hờ, tình chia bến bờ…
(Phó Quốc Thăng, lời Ngọc Long,
Khúc nhạc hoài hương)
Đường về còn xa, đây kiếp không nhà
Nơi đất quê người ta mong thấy
Những chiều êm êm lá vàng rơi
Chiều ly hương gió thu tàn mơ
Nhìn quê xưa lòng vương sầu nhớ
Chân bước đi còn tiếc trông
Bóng tre xanh mờ dần khuất xa.
(Nhật Bằng & Đan Thọ, Thu ly hương)
Đường về xa vời gieo thương nhớ cho lòng
Hồn quê lai láng khi ánh chiều rơi.
Đã mấy thu xưa qua rồi
Khi gió sầu đông mang về
Lòng buồn man mác niềm nhớ.
Từng đàn chim chiều
Tan tác bốn phương trời
Miền xa xa vắng đâu chốn cố hương.
Khói biếc hồn quê chứa chan
Trông mãi đường về xa xôi
Như nhắc tình sầu ly hương.
(Hoàng Trọng, lời Quang Khải, Đường về)
Dù đã bình yên trên vùng đất phương Nam tươi đẹp, người ra đi vẫn không ngừng thương nhớ miền Bắc thân yêu và họ đã giãi bày tình cảm ấy vào trong tiếng nhạc. Chẳng hạn một khúc tango của một nhạc sĩ mà người ta thường ví ông như là “ông vua tango”:
Chiều về nghiêng nghiêng
Trên cánh chim bay lưng trời
Hồn người bâng khuâng
Như nhớ thương ai xa vời
Đàn chùng đà lên phím rồi
Mà lòng còn nghe sóng đời
Nên đàn hòa tiếng đầy vơi.
Lạnh lùng phương Nam
Mơ bóng cây xanh ven hồ
Ngậm ngùi phương Bắc
Trông lúa xa xăm mong chờ
Vì một dòng sông xóa mờ
Tình đời lìa đôi bến bờ
Ai người còn nhớ quê xưa?
(Hoàng Trọng, lời Hồ Đình Phương, Bắc một nhịp cầu)
Một bài hát được phổ biến rộng rãi nhưng không phải được sáng tác sau ngày chia cắt đất nước. Nhạc sĩ Hoàng Dương viết bài hát này trong những năm tháng chống Pháp phải bỏ Hà Nội để tản cư về miền quê. Tuy xa cách không lâu nhưng khi rời bỏ thành phố, nhạc sĩ hoài niệm những tháng ngày êm đềm, thơ mộng ở nơi đó nên tình cảm khá dạt dào:
Hà Nội ơi, hướng về thành phố xa xôi
Ánh đèn giăng mắc muôn nơi,
Áo màu tung gió chơi vơi
Hà Nội ơi, phố phường dãi ánh trăng mơ
Liễu mềm nhủ gió gây thơ,
Thấu chăng lòng khách bơ vơ.
Hà Nội ơi, những ngày vui đã ra đi
Biết người còn nhớ nhung chi
Hết rồi giây phút phân ly.
Hà Nội ơi, dáng huyền tha thướt đê mê
Tóc thề thả gió lê thê
Biết đâu ngày ấy anh về…
(Hoàng Dương, Hướng về Hà Nội)
Chỉ một tiếng tiêu nhẹ đưa cũng đủ ru buồn hồn người nghệ sĩ lạc vào giấc mộng xưa:
Rồi đây dù lạc ngàn nơi
Ta hướng về chốn xa vời
Tìm mộng xưa lãng quên tháng ngày tàn phai
Nghẹn ngào thương nhớ em, Hà Nội ơi.
Ta nhớ thấy em một chiều chớm thu
Dáng yêu kiều của ngày đã qua
Thướt tha bên hồ liễu thưa.
Lắng tiếng tiêu buồn của ngàn phím tơ
Thiết tha thề ước mối duyên hờ đã phai mờ
Trong bóng đêm mơ hồ…
(Vũ Thành, Giấc mơ hồi hương)
Nhớ xưa mưa trắng kinh kỳ
Cho bay khói thuốc tìm về xứ thơ
Ba mươi sáu phố sương mờ
Thu vàng ý cúc chiều mưa gợi sầu…
Đôi hàng lệ nhỏ chứa chan
Vì đâu người Bắc kẻ Nam đôi đường
Mẹ già tóc bạc mầu sương
Nhìn mưa thấy bóng cố hương thảm sầu.
(Hoàng Trọng, Chiều mưa nhớ Bắc)
Từ đây người ra đi biền biệt không còn nhìn lại được những hình ảnh nơi quê xưa, nơi có bóng hình người yêu cũ, nỗi nhớ thương trong lòng lại càng đong đầy:
Giờ đây biết ngày nào gặp nhau
Biết tìm về nơi đâu
Ân ái trao nàng mấy câu
Thăng Long ơi!
Năm tháng vẫn trôi giữa dòng đời
Ngậm đắng nuốt cay nhiều rồi
Hồ Gươm xưa vẫn chưa phai mờ…
(Anh Bằng, Nỗi lòng người đi)
Có tiếc chăng ai,
Mái tóc bồng bềnh chảy xuôi ý đẹp
Có nhớ chăng ai
Lệ nào ướt đẫm tình người
Ôi Hà Nội ơi, tê tái tiếng cười
Từng cánh hoa đời khép lại
Thương về năm cửa ô xưa!
(Y Vân, thơ Tạ Tỵ, Thương về năm cửa ô xưa)
Thuyền ơi, bến xưa ai đang ngóng chờ
Dòng sông cũ đìu hiu nước trôi lững lờ
Bóng con đò chèo khua trên sông vắng
Xa bến bờ chập chùng một hàng cây…
Hình bóng làng xưa xa mờ
Thuyền ơi đi mãi mãi đâu
Nổi trôi đi muôn phương?
Bao nhiêu lá vàng rơi đầy
Gió thoảng hoàng hôn đưa về
Vẳng tiếng ai hò gần xa gieo nhớ thương…
(Nguyễn Hiền & Thiện Huấn, Về bến xưa)
Về đâu hỡi bầy lũ chim rừng?
Ngừng đây nhắn giùm lời nhớ thương!
Những đêm nao ôm đàn
Lòng thổn thức vấn vương
Nhạc hồn mơ khúc ca hồi hương…
(Ngọc Bích, Khúc nhạc chiều mơ)
Nhạc sĩ Phạm Đình Chương, một con người của Hà Nội, đã giãi bày tình cảm thương tiếc khi rời bỏ quê xưa như sau:
Mưa hoàng hôn, trên thành phố
Buồn gió heo may vào hồn
Thoảng hương tóc em ngày qua
Ôi người em Hồ Gươm
Về nương chiều tà
Liễu sầu úa thềm cũ nằm mơ hiền hòa
Thương màu áo ngà, thương mắt kiêu sa
Hiền ngoan thiết tha.
Thơ ngây đôi má nhung hường
Hà Thành trước kia thường,
Thường về cùng lối đường
Khi mưa buốt, lạnh mình ướt
Chung nón dìu bước thơm phố phường.
Với tâm trạng của một người đã mất mát tất cả, nhạc sĩ có một chút trách móc, oán than vì đâu nên nỗi:
Em ngoài ấy còn nhớ hẹn xưa miệt mài
Giăng mắc heo may sầu rơi ướt vai
Hồn quê tê tái…
Trên dòng sông Hồng Hà
Ôi còn đâu vàng son mùa thơ hiền hòa.
Đau lòng Tháp Rùa, Thê Húc bơ vơ…
Cô liêu trong nỗi u hoài
Lòng người sống lạc loài
Thê lương mềm vai gầy
Bao oan trái dâng tê tái
Cho kiếp người héo mòn tháng ngày.
(Phạm Đình Chương, thơ Hoàng Anh Tuấn,
Mưa Sài Gòn mưa Hà Nội)
3. Giấc mơ hồi hương
Tuy buồn trách như vậy nhưng trong lòng người ra đi vẫn còn mong mỏi một ngày về không xa để được sống với quê mẹ yêu thương, với ngày tháng cũ êm đềm. Ở những bài hát bày tỏ ước mơ này, ta thường gặp nhiều từ như “đợi chờ”, “hẹn ngày”, “nhớ nhé”, “lời nguyền”, “cho nhắn”, “mong sao”:
Xa quê hương một chiều khi viễn khơi
Bao tâm tư hẹn ngày vui khắp nơi
Thăng Long ơi! Không biết tới bao người
Ðang sống với mong chờ
Ngày vui về cố hương.
(Anh Hoa, lời Ngọc Long, Hận ly hương)
Đây lời người viễn khách tha phương
Mong tìm về mái ấm quê hương
Về thôn cũ một chiều
Tìm người em đợi chờ
Cùng cười vui cho hết đau thương.
(Phó Quốc Thăng, lời Ngọc Long,
Khúc nhạc hoài hương)
Ước mong sẽ quay về chốn quê cũ xa vời
Niềm thương bao la qua năm tháng
Hát khúc hồi hương.
Nắng in bóng bên thềm,
Nắng chiều lắng êm đềm
Chiều tha hương mênh mang niềm nhớ
Cách xa cố hương…
(Xuân Tiên & Đan Thọ, Xa quê hương)
Một nhạc sĩ người miền Nam cũng sẻ chia tâm trạng của những người di cư:
Mãi mãi hướng về kinh đô, ngấn lệ sầu khô
Ôi xiết buồn cảnh đời hải hồ
Mịt mùng nhìn trời bao la
Nhắn theo chim chiều
Rằng nơi này có người hoài hương.
Rừng trùng trùng bao la,
Đường bao xa dưới ánh dương tà
Này là dòng sông sâu,
Nguồn nước đổ biết đâu chăng là
Hôm nay đây bơ vơ
Vì yêu nước thương quê nhà
Hà Nội ơi nhớ nhé,
Ngày hồi hương ta vẫn mong chờ.
(Lam Phương, Tình cố đô)
Ra đi với tình thương mang theo luyến sầu vương,
Khi thu nắng vàng phai bụi trần vương lòng ai?
Ra đi khóc tình quê nặng gót chân lê thê
Tìm nhắn quê xa vời hẹn ngày mai sẽ quay về.
Về nơi cũ sống vui đầm ấm
Ngàn hoa thắm còn vương tình xuân…
(Nhật Bằng & Đan Thọ, Thu ly hương)
Đợi một ngày mai tràn đầy
Xuân mới về cố hương hòa vui
Mẹ già yêu mến, giờ này mong con
Ngồi đếm bao mùa qua rồi
Lạnh lùng đầy vơi nhìn đời mây khói
Lòng nhớ nhung nào nguôi!
(Hoàng Trọng, Mộng ngày hồi hương)
Người ra đi mơ ước ngày trở về sẽ xây dựng lại quê hương với viễn cảnh tươi đẹp, gần gũi, ở đó cuộc sống êm đềm ở quê nhà được trọn vẹn như những tháng ngày cũ:
Con về tằm dệt lứa
Mẹ cười vun khóm dâu
Mái tranh nghèo vươn khói
Vườn thơm ngát hương cau.
Nương chè vươn xanh lá
Ruộng thơm lúa lên màu
Rộn ràng muôn tiếng hát
Đời hết nghĩa thương đau.
(Nguyễn Hiền, Lá thư gửi mẹ)
Ruộng vườn yêu ơi, thôn làng ruộng vườn yêu ơi
Từ ngàn trùng khơi, nhắn qua non sông suối đồi
Ruộng vuờn yêu ơi, thôn làng ruộng vườn yêu ơi
Có sớm ta về, làng làng xóm xóm yên vui.
Đẹp mầu tre tươi, ơi là đẹp mầu tre tươi
Đường về làng tôi, lúa đồng xôn xao đón mời.
Và người yêu quê âu sầu từ ngày anh đi,
Có sớm anh về, mừng mừng ướt má hoen mi.
(Thanh Bình, Lá thư về làng)
Mưa còn rơi ta còn ước rồi nắng yêu thương về đời
Vang trời tiếng cười ấm niềm tin hồn người
Mây trắng vui tươi, tình quê ngút khơi
Tự do phơi phới.
(Phạm Đình Chương, thơ Hoàng Anh Tuấn, Mưa Sài Gòn mưa Hà Nội)
Nhạc sĩ Hoàng Trọng còn mong ước trong một ngày không xa đoàn người di cư sẽ trở về quê hương qua một khúc tango:
Hẹn ngày anh sẽ về,
Muôn năm dẹp tan buồn đau nhân thế
Ai ra xứ ngoài cho nhắn
Bao nhiêu lời nguyền này
Kết thành câu tung hoành
Đâu đây đã tràn tia nắng,
Anh tin nhịp cầu vượt sóng đang thành.
(Hoàng Trọng,lời Hồ Đình Phương, Bắc một nhịp cầu)
Các nhạc sĩ khi sớm đặt chân vào miền Nam, lại mong muốn sẽ trở về quê xưa bằng nhiều khúc ca nồng ấm:
Những cánh đồng miền Trung xơ xác điêu tàn
Người dân đau xót vô vàn cuộc sống ôi lầm than…
(Phó Quốc Thăng, Hướng về đất Bắc)
Chờ anh em nhé chí trai anh đã thề
Một lòng hy sinh cho dân tộc thanh bình…
(Nhật Bằng & Xuân Tiên, Chờ anh em nhé)
TẬP I
MỤC LỤC
CHƯƠNG I. BỐI CẢNH LỊCH SỬ CỦA MIỀN NAM
GIAI ĐOẠN 1954-1975
I. Những diễn biến trước ngày chia cắt đất nước.
II. Tình hình chính trị ở miền Nam.
1. Chế độ Đệ nhất Cộng hòa.
2. Chế độ Đệ nhị Cộng hòa.
CHƯƠNG II. ĐỜI SỐNG VĂN HÓA – VĂN NGHỆ Ở MIỀN NAM
I. Vài nét về giáo dục.
II. Về hoạt động văn nghệ và âm nhạc.
1. Báo chí văn nghệ.
2. Hoạt động biểu diễn âm nhạc.
a) Các lò đào tạo của các nhạc sĩ.
b) Các nhóm nhạc và ban nhạc.
3. Về hoạt động sáng tác âm nhạc.
CHƯƠNG III. TRÀO LƯU LÃNG MẠN Ở PHƯƠNg TÂY VÀ Ở VIỆT NAM
A. TỔNG QUAN VỀ TRÀO LƯU LÃNG MẠN Ở PHƯƠNG TÂY.
I. Văn chương lãng mạn.
1. Khái quát.
2. Định nghĩa.
3. Những chủ đề chính.
a) Sự khẳng định và thăng hoa cái tôi.
b) Nỗi buồn lãng mạn.
c) Tình yêu thiên nhiên.
d) Sự hoài niệm quá khứ.
e) Thế giới đường xa xứ lạ.
g) Sự hư ảo, quái dị, siêu nhiên.
h) Sự siêu phàm.
i) Sự dấn thân.
k) Đêm tối.
II. Hội họa lãng mạn.
III. Âm nhạc lãng mạn.
B. TỔNG QUAN VỀ TRÀO LƯU LÃNG MẠN Ở VIỆT NAM.
I. Khái quát.
II. Văn chương lãng mạn.
III. Hội họa lãng mạn.
IV. Âm nhạc lãng mạn.
1. Sơ lược về sự ra đời của nền tân nhạc Việt Nam.
– Nhóm Myosotis.
– Nhóm Tricéa.
– Nhóm Phạm Đăng Hinh.
– Nhóm Đồng Vọng.
– Nhóm Nam Định.
– Nhóm Tổng hội Sinh viên.
2. Xuất phát điểm của dòng ca khúc lãng mạn.
3. Nội dung, chủ đề của dòng ca khúc lãng mạn.
CHƯƠNG IV. DÒNG CA KHÚC LÃNG MẠN CÁCH MẠNG
I. Hình ảnh người trai đi chiến đấu.
II. Tình quân dân trong lòng dân tộc.
III. Hình ảnh quê hương trong kháng chiến.
CHƯƠNG V. DÒNG CA KHÚC LÃNG MẠN TRỮ TÌNH
I. Những ca khúc về tình yêu đôi lứa.
1. Hình ảnh người thiếu nữ.
2. Nỗi buồn trong tình yêu.
a) Nỗi buồn nhẹ nhàng.
b) Giây phút chia ly.
c) Sự hoài niệm, tiếc nuối.
d ) Mong chắp cánh uyên ương.
II. Những ca khúc ca ngợi thiên nhiên.
1. Thiên nhiên tươi đẹp.
2. Thiên nhiên buồn bã.
III. Những ca khúc ca ngợi quê hương.
1. Vui cảnh đồng quê.
2. Thương nhớ đồng quê.
3. Ngợi ca người mẹ.
4. Cảnh đẹp đất nước.
IV. Những ca khúc về thế giới mộng mơ.
1. Khát vọng lãng du.
2. Những giấc mơ tiên.
CHƯƠNG VI. TÌNH CA QUÊ HƯƠNG
1. Niềm luyến tiếc
2. Nhớ về quê cũ
3. Giấc mơ hồi hương
1. Thanh bình ca.
2. Lối về xóm nhỏ.
3. Tình thắm duyên quê.
4. Mùa hợp tấu.
1. Xuân đã về.
2. Khúc ca mùa hè.
3. Khúc thu ca.
4. Mưa mùa đông.
1. Miền Bắc xa vời.
2. Miền Trung thương nhớ.
3. Miền Nam đô hội.
I. Tình đầu.
II. Tình qua bốn mùa.
III. Tình sầu.
IV. Tình nhớ.
V. Tình xa.
VI. Tình lỡ.
VII. Tình đau.
VIII. Tình bơ vơ.
TẬP II
MỤC LỤC
CHƯƠNG VIII. CHO NGƯỜI VÀO CUỘC CHIẾN
I. Giai đoạn 1 (1955-1960)
II. Giai đoạn 2 (1960-1975)
1. Mấy tháng quân trường.
2.Tình đồng đội.
3. Trên bốn vùng chiến thuật.
4. Anh tiền tuyến em hậu phương.
5. Xuân này con không về.
6. Một mai giã từ vũ khí.
7. Đêm nguyện cầu.
CHƯƠNG IX. PHONG TRÀO DU CA
I. Sự hình thành phong trào Du ca.
II. Tổ chức phong trào Du ca.
III. Nội dung ca khúc phong trào Du ca.
1. Nhận diện quê hương.
2. Tuổi trẻ chúng tôi.
3. Đoàn ta ra đi.
4. Mơ ước hòa bình.
CHƯƠNG X. PHẠM DUY: TÂM CA & ĐẠO CA
i. Mười bài Tâm ca.
ii. Mười bài Đạo ca.
CHƯƠNG XI. NHẠC PHẢN CHIẾN
I. Vài nét về khuynh hướng phản chiến.
II. Phản chiến trong âm nhạc miền Nam.
III. Nhạc phản chiến của Trịnh Công Sơn.
IV. Nhạc phản chiến của Miên Đức Thắng.
CHƯƠNG XII. NHẠC TRẺ
I. Các ban nhạc trẻ.
II. Hoạt động biểu diễn.
III. Phổ biến bài nhạc gốc và phóng tác lời ca nhạc trẻ phương Tây.
IV. Sáng tác mới của nhạc trẻ miền Nam.
CHƯƠNG XIII. NHẠC SINH VIÊN TRANH ĐẤU
I. Quá trình hình thành và phát triển của phong trào nhạc sinh viên tranh đấu.
1. Giai đoạn 1965-1969.
2. Giai đoạn từ 1970 đến 1975.
II. Nội dung ca khúc của nhạc sinh viên tranh đấu.
1. Cuộc đấu tranh trực diện trên đường phố.
2. Khêu gợi lòng nhân ái và tình tự dân tộc.
3. Ca ngợi truyền thống oai hùng của dân tộc.
4. Niềm hy vọng và mơ ước hòa bình.
III. Dấu ấn của phong trào nhạc sinh viên tranh đấu.
CHƯƠNG XIV. NHẠC THIẾU NHI VÀ NHẠC CỘNG ĐỒNG
I. Nhạc thiếu nhi.
1. Bài hát ca ngợi tuổi thơ.
2. Bài hát về yêu thương gia đình, trường lớp, thầy cô.
3. Bài hát về quê hương, đất nước.
4. Bài hát mừng Trung thu.
5. Bài hát vui chơi tập thể.
II. Nhạc sinh hoạt cộng đồng.
1. Vui họp mặt.
2. Vui cắm trại.
3. Bài ca sinh hoạt tôn giáo.
4. Bài ca sinh hoạt Hướng đạo.
CHƯƠNG XV. TRUYỆN CA và TRƯỜNG CA
I. Truyện ca.
1. Trầu cau.
2. Thiên thai.
3. Trương Chi.
4. Chú Cuội.
5. Ngưu Lang – Chức Nữ.
6. Trác Văn Quân.
7. Thiếu phụ Nam Xương.
8. Hoa thủy tiên.
9. Huyền Trân Công Chúa.
10. Lòng mẹ Việt Nam.
11. Nàng Bân.
12. Chuyện tình Lan và Điệp.
II. Trường ca.
1. Lịch sử loài người.
2. Trường ca Sông Lô.
3. Hòn Vọng Phu.
4. Hội Trùng dương.
5. Con đường cái quan.
6. Mẹ Việt Nam.
CHƯƠNG XVI. NHỮNG BÀI HÙNG CA TRONG NỀN TÂN NHẠC
I. Sử ca.
II. Thanh niên ca.
III. Kháng chiến ca.
IV. Quốc ca.
V. Quân ca.
* LỜI KẾT.
* TÀI LIỆU THAM KHẢO.
* MỤC LỤC.
