CHƯƠNG V
DÒNG CA KHÚC LÃNG MẠN TRỮ TÌNH
II. NHỮNG CA KHÚC CA NGỢI THIÊN NHIÊN
- Thiên nhiên tươi đẹp
Âm nhạc lãng mạn cũng tràn đầy cảm xúc trước thiên nhiên. Người nghệ sĩ ca ngợi vẻ đẹp của đất trời, mây nước, vẻ đẹp muôn sắc của thiên nhiên. Thảng hoặc một đôi bài hiếm hoi mang màu sắc quan điểm duy mỹ, còn hầu hết đều là cảnh quan gắn liền với miền đất cụ thể của đất nước. Thiên nhiên ấy hiển nhiên không phải là cảnh đẹp trừu tượng, hư cấu mà chính là hình ảnh quê hương, đất nước của người nghệ sĩ. Các tác giả đi vào cuộc sống, bước chân trên mọi nẻo đường, phác họa và ghi chép biết bao hình ảnh thân thương in dấu trong tâm hồn họ. Hình ảnh đó là cảnh thiên nhiên tươi đẹp hiện ra với bao dáng vẻ biến đổi theo từng mùa được các nhạc sĩ mô tả và rung động theo nhịp đập trái tim biết xao xuyến trước mỗi sắc màu, trước bao tình tự, bao mối u hoài, bao kỷ niệm được gợi lên từ đó. Thiên nhiên ở đây bao giờ cũng thắm đượm tình cảm đậm đà của người đối diện; cảnh và tình trong tâm hồn người nghệ sĩ không tách biệt mà chỉ là một, cảnh là cái nền cho tình trải rộng và tình được phô diễn hay gợi lên từ cảnh. Nói khác đi, người nghệ sĩ từ nội tâm bước ra ngoại giới và từ ngoại giới trở về nội tâm. Trong một số ca khúc ta tìm thấy thiên nhiên tươi đẹp, ấm áp, ở đó không gian như mở ra thanh thoát, tình cảm dịu êm và hương vị ngọt ngào trong niềm vui ái tình.
Bài hát về chủ đề thiên nhiên được đăng sớm nhất trên báo Ngày Nay ngày 31-7-1938 có nhịp điệu tươi vui, rộn rã là bài thơ phổ nhạc:
Chờ đợi bình minh, hồn non nước
Đang âm thầm sống trong gió sương
Chờ đợi bình minh, hồn hoa thắm
Đang êm đềm đắm trong giấc hương.
Đàn chim bay xuyến xao trên cành
Cùng mây trông đón đưa tin lành
Khắp nơi mơ màng, khắp nơi vui mừng
Chờ đợi ánh dương.
Bao nguồn sống, bao tưng bừng
Đầy mây nước, tiếng vang lừng nhường reo.
Bướm tung bay say đắm trên hoa
Hoa đón làn gió cùng nhau múa theo
Khúc thanh âm bình minh tươi sáng
Tươi khắp non sông
Khắp non sông vang tiếng ca
Vui mừng reo ánh dương.
(Nguyễn Xuân Khoát, thơ Thế Lữ, Bình minh)
Ngay từ rất sớm, hai nhạc sĩ Nguyễn Văn Thương và Thẩm Oánh đã phác họa khung cảnh thiên nhiên tươi đẹp cùng giai điệu dặt dìu trong nhịp luân vũ ở hai bài hát sau:
Vườn xuân hoa hé cười
Nhởn nhơ bướm lượn
Cỏ cây cùng hoa đua tươi.
Hương sắc hoa nhuần đượm
Gió thoảng đôi nơi
Ướp thơm riêng một góc trời.
(Nguyễn Văn Thương, lời Ngô Ganh, Người đẹp vườn xuân)
Xuân về rồi, muôn đóa hoa đào tươi
Cười trong nắng sáng tươi
Buông mành tơ liễu soi hồ gương
Rộn màu sắc xuân vừa sang
Ngàn muôn tiếng vang lừng ca
Chim ghép đôi tung trời bay
Và âu yếm bên ngàn hoa
Cô gái mơ màng say…
(Thẩm Oánh, Xuân về)
Ta nghe tiếng reo vui trong sáng vang khắp đất trời của mùa xuân với muôn sắc màu tươi thắm:
Xuân tươi xuân vui
Xuân đẹp trong ý thơ đẹp trong tiếng ca
Đẹp trong sắc muôn ngàn hoa.
Xuân về ta chào xuân khắp nơi
Chào xuân thắm tươi
Chào xuân với bao ngày vui
Nắng xuân loáng in gương hồ
Bướm xuân giỡn nô trên bờ.
Làn gió vi vu hoài
Làn sóng rung rinh hoài
Làm cho ta luôn luôn khoan khoái
Với xuân tới ta vui cười…
(Lê Yên, Xuân nghệ sĩ hành khúc)
Xuân tưng bừng mừng xuân múa hát
Cho bao người cùng xuân vui chơi
Reo ca lên lời oanh gieo vang
Đời xuân ta đang thắm tươi…
(Nguyễn Hữu Ba, Xuân…xuân)
Trời huy hoàng chân mây
Nắng hồng phớt nhung
Non nước bốn phương nghe xuân về
Vườn xa thấp thoáng mưa hoa đào rơi
Chờ tin lành, hồ xuân sóng vàng nắng rung…
(Hùng Lân, Một mùa xuân huyền ảo)
Và đây khúc hát mừng đón bình minh với giai điệu tươi sáng được lồng trong nhịp luân vũ dìu dặt:
Bình minh tươi sáng đây đó khắp nơi
Trời xanh thắm tươi bao vật đều vui cười
Ðàn chim líu lo như đón chào bình minh
Nhởn nhơ bay liệng trên cành.
Ngàn hạt sương mai long lanh khắp nơi
Muôn ánh sáng tươi trên những cành hoa xa vời
Làn mây thướt tha đang êm đềm trôi qua
Gió đưa cành trúc la đà…
(Võ Đức Thu, Bình minh ca khúc)
Đây là lời ngợi ca bình minh với muôn tia sáng rọi chiếu khắp cảnh vật yêu kiều:
Trời bình minh nhẹ theo chiều gió
Muôn cánh hoa thơm hắt hiu lòng
Khoe sắc êm dịu dưới ánh hồng
Nhìn hoa thắm lòng bao nhớ nhung.
Ngàn tia nắng xuyên qua cành lá
Chim hót vang như muôn tiếng đàn
Tiếng trúc vi vu trong gió ngàn
Trời tươi sáng nhiều muôn sắc hồng…
(Hoàng Trọng, Mùa hoa thắm)
Trời bình minh lướt theo chiều gió
Bướm bay bướm bay chàng đi tìm yêu
Đầu cành muôn đóa hoa hàm tiếu
Lả lơi mỹ miều trêu bướm đa tình.
Vườn hồng nhung ẩn sau màn sương
Cánh phong kín hương nàng chưa hề yêu
Thường nàng trông những con bướm tơ
Nàng không ước mơ đời hoa thơ trinh…
(Nguyễn Văn Thương, lời Kim Minh, Bướm hoa, 1942)
Có nhạc sĩ yêu loài hoa mai, quý mến cả sắc và hương rồi đem ví như người thiếu nữ đang yêu:
Hoa mai trong gió cười lả lơi
Hoa như ngây ngất say tình đời
Hoa như quyến luyến tâm hồn tôi
Như hẹn nhau từ ngàn kiếp xa xôi.
Hoa dâng hương ngát thơm vườn xuân
Nhụy vàng không chút vương bụi trần
Như cô gái nhớ mong tình quân
Hoa cười đang chờ đợi phút ái ân…
(Canh Thân, Hoa mai)
Đôi khi nhìn đóa hoa khoe sắc ngoài kia mà tưởng như người đẹp của lòng mình. Nhưng thiên nhiên tươi đẹp không chỉ mang lại niềm vui. Người nghệ sĩ lắm lúc suy tư khi nhìn đời hoa sớm nở tối tàn mà nghĩ về cuộc sống ngắn ngủi, phù du:
Nàng hoa sáng nay khoe thắm
Cùng hương trời say đắm
Dáng yêu kiều lắm
Hương ngát mơ màng
Ngàn hoa kém thua sắc nàng
Và giống ngàn lá vàng
Đều nghiêng nghiêng
Lá hoa như buồn ý riêng…
(Dzoãn Mẫn, Sao hoa chóng tàn)
Nhưng bên luống hoa
Kìa ai ngồi thở than
Thương cho đời hoa
Khéo sao sớm nở tối tàn.
Mà giờ đây muôn hoa thắm tươi
Hương theo gió đưa
Trong muôn sắc huy hoàng
Ai có ngờ đâu khi ánh tà dương
Lắng sau màn sương
Hoa lìa cánh biếc
Hồn theo gió vương…
(Dương Thiệu Tước, Kiếp hoa, 1948)
Nhạc sĩ Dương Thiệu Tước vốn say đắm cảnh đẹp thiên nhiên nên viết nhiều bài hát về chủ đề này. Chẳng hạn cảnh đẹp mùa xuân tươi thắm:
Một ngày đẹp tươi hồng
Chúng ta thăm cảnh trời xa
Khi chân núi khi ven rừng
Gió mây chờ mong.
Nhạc rừng tràn âm thầm
Suối mơ reo và ngàn thông
Chim đua hót ca trên cành
Tiếng vang rừng xanh…
(Dương Thiệu Tước, Dưới nắng hồng)
Bên cạnh đó là những bài hát vẽ nên hình ảnh buổi chiều êm đềm, trầm lắng. Dĩ nhiên tác giả vẫn lồng vào đó chút tình riêng nhẹ nhàng của người nghệ sĩ. Giai điệu hai bài hát sau đây được chuyển tải trong nhịp luân vũ êm ái:
Trời hoàng hôn nắng vàng xao xuyến
Kìa làn mây gió quyến xa đưa
Mây trôi lững lờ, hồn ai luống ngẩn ngơ
Chiều lắng lắng xuống dần
Lắng lắng gieo buồn, chiều mơ.
Nhìn áng mây chiều
Thuyền mây lướt tha thướt về bến nao
Chìm trong bóng tà dưới trời u sầu
Làn mây kia gió đưa về đâu…
(Dương Thiệu Tước, Áng mây chiều)
Thuyền mơ trên dòng sông vắng
Buồm in bóng trên ngàn dâu xanh
Núi lam khuất sau ngàn cây
Như bức tranh chiều nắng tơ xây mộng vàng.
Làng ai bên dòng sông vắng
Kề bên núi lam miền Trường Sơn
Nhà ai khói tỏa mây mờ
Giống niềm thương nhớ
Chìm theo mây nước bao ước mơ
Bên sông lững lờ
Thuyền trôi trôi khuất xa mờ.
Thuyền ơi trôi về bến nao
Hồn thơ reo khúc ly tao.
Trong bóng chiều từ không trung
Chuông chùa buông
Tiếng trầm ngâm âm u.
Triền miên trên dòng sông vắng
Thuyền mơ bến xưa
Dòng trường giang
Buồm trông bóng in núi xanh
Gió về lưu luyến
Buồn thơ chan chứa trong sương chiều
Bến sông tiêu điều
Thuyền ai ai nhớ ai nhiều…
(Dương Thiệu Tước, Thuyền mơ)
Ngoại giới cũng là cái cớ để người nghệ sĩ giãi bày tâm trạng, nhất là cảnh vật tuyệt đẹp như tranh vẽ: rừng thu, suối mát – nơi ghi dấu bao kỷ niệm những ngày đã qua:
Suối mơ bên rừng thu vắng,
Dòng nước trôi lững lờ ngoài nắng
Ngày chưa đi sao gió vương
Bờ xanh ngát bóng đôi cây thùy dương.
Suối ơi ôi nguồn yêu mến
Còn ghi khi bóng ai tìm đến
Đàn ai nắn buông lưu luyến
Suối hát theo đôi chim quyên…
(Văn Cao & Phạm Duy, Suối mơ)
Không gian tuyệt vời không kém là đêm trăng. Trăng bên bờ sông, trăng qua vòm lá, trăng chiếu làn mây, trăng phai bên thềm với âm thanh của tiếng tiêu, tiếng đàn và cả tiếng lòng nữa. Có lẽ vì thế nên nhiều nhạc sĩ đã say đắm ánh trăng khi muốn bày tỏ tâm tình hoài niệm của mình:
Bóng trăng dần xuống
Hàng cây hắt hiu theo gió buồn
Mây trắng mờ trong bóng đêm
Không gian lắng chìm vắng im.
Bóng trăng dần xuống
Xa vời bao bóng dáng yêu thương
Tơ trùng ai nắn buông
Cho lòng rung lên ngàn tiếng…
(Nguyễn Văn Quỳ, Nhớ trăng huyền xưa)
Chờ trăng lên ánh trăng e lệ mãi
Vương vấn mong lá rơi bên thềm vắng
Gió thu như cùng chia mối âu sầu của bóng cây tàn lá
Trong đêm hờ hững
Rồi trăng lên ánh trăng mơ huyền quá
Âu yếm hoa ý tơ dịu dàng say
Nghe ý thơ sắc hoa phô
Tình hương dưới ánh trăng mùa thu.
(Đoàn Chuẩn & Từ Linh, Ánh trăng mùa thu)
Ngày nào một giấc mơ
Đâu những đêm trăng mờ ai ngóng chờ
Khi áng mây thành thơ nhẹ gió đưa
Theo tiếng đàn thuyền mơ tìm bến xưa.
Một chiều mùa chiến chinh
Xuân ngát hương thanh bình say mối tình
Khi ánh trăng về vui đời thắm xinh
Bên dáng huyền thầm mơ lúc tuổi xanh…
(Ngọc Bích, Trở về bến mơ)
Ai nhớ chăng một đêm hè
Bên khúc sông dòng êm lắng
Dưới ánh trăng huy hoàng gió đưa lời than
Hòa với cung đàn u huyền
Trong gió đưa từ xa vắng
Tiếng tiêu như mơ hồ ngân dưới trăng ngà…
(Nguyễn Thiện Tơ, Tiếng trúc bên sông)
Trong âm nhạc lãng mạn có rất nhiều tác phẩm viết về thiên nhiên trong sự đổi thay thời tiết từng mùa. Nhiều nhất là các bài hát viết về mùa xuân. Bài hát sau đây mang tính chất trữ tình với những hình ảnh trong sáng, tươi vui được viết trên nhịp luân vũ tươi tắn, bộc lộ niềm hân hoan của con người trước mùa xuân mới:
Ngày thắm tươi bên đời xuân mới,
Lòng đắm say bao nguồn vui sống
Xuân về với ngàn hoa tươi sáng
Ta muốn luôn luôn cười với hoa.
Xuân thắm tươi, én tung bay cao tít trời
Vui sướng đi, cao tiếng ca mừng vui reo
Đừng để lòng thổn thức tình mê đắm
Ta trẻ vui, ta trẻ vui đời xuân thắm tươi…
(La Hối, lời Thế Lữ, Xuân và tuổi trẻ)
Mùa xuân gắn với hình ảnh khu vườn có nắng hồng, có hoa khoe sắc thắm, có bướm lượn bay như muốn chào mừng cảnh vật đẹp tươi:
Vườn xuân hoa hé cười nhởn nhơ bướm lượn
Cỏ cây cùng hoa đua tươi.
Hương sắc hoa nhuần đượm
Gió thoảng đôi nơi ướp thơm riêng một góc trời.
(Nguyễn Văn Thương, lời Ngô Ganh, Người đẹp vườn xuân)
Mùa xuân còn đem tới cho mọi người niềm tin non sông tươi sáng:
Xuân ơi sao nỡ đành dứt đi
Núi rừng mong chờ
Bao lâu đem trời tươi đẹp
Đến cho ngàn giấc mơ
Muôn cây sống
Bao ngày tháng êm đềm
Trong lúc xuân về
Non sông đã cười tươi
Trong nắng êm đềm chờ xuân…
(Ngọc Bích, Nhớ xuân)
Không chỉ có mùa xuân, thiên nhiên còn rực rỡ hơn nữa trong mùa hè. Ở đó niềm vui còn dâng trào và luôn thôi thúc trái tim người nghệ sĩ khi được trải lòng giữa bầu trời xanh bao la:
Hè bừng tia nắng,
Hè bừng tia nắng thúc tơ lòng căng.
Đóa hoa tươi cười,
Chập chờn rung nắng gió đưa lâng lâng,
Hồn hoa thắm tươi dâng đời
Tình ngập nồng dưới nắng hồng.
(Dương Thiệu Tước & Minh Trang, Nắng hè)
Trời hè trưa nắng xa xa trên đồi vắng
Dưới bóng thông xanh theo gió lả đưa
Đôi chú mục đồng đôi mắt buồn mơ.
Phía xa xa xóm làng
Buồn trong ánh nắng vàng
Êm êm nằm bên núi đồi xa vắng…
(Hoàng Quý, Trên đồi thông xanh)
Mùa hè ơi gió theo mây đến phương trời
Về muôn nơi lướt trên dòng nước trôi
Đời đầy vui cớ sao mây nỡ ngậm ngùi
Chiều hè sang với muôn lòng chứa chan.
Ta cười trong nắng hè
Hồn thơ lai láng đây khúc nhạc vang
Đời ta vui tiếng đàn
Hòa trong ánh vàng bóng dương ngời sáng…
(Hoàng Trọng, Vui cảnh mùa hè)
Không chỉ có mùa xuân và mùa hè, cảnh thu hiu hắt cũng vẽ nên được cái đẹp dưới đôi mắt của người nghệ sĩ:
Chiều về trên sông vắng
Chỉ thoáng có đôi cò trắng
Màn sương thu xuống dần
Vương vấn tiếng chuông chùa ngân.
Nhịp cầu đang duyên dáng
Nhìn bóng trên sông gợn sóng
Thuyền ai theo gió đưa
Lững lờ trôi qua bến mơ.
Sương thu xuống rồi
Trên núi đồi dưới biển khơi
Sương thu trắng ngần
Đang xuống dần khắp trần gian…
(Văn Phụng, Sương thu)
2. Thiên nhiên buồn bã
Các nhạc sĩ đã tô điểm những nét tươi vui của mùa xuân. Nhưng mùa xuân không chỉ đem lại niềm vui. Đôi khi nhìn thấy cảnh vật tươi thắm bên ngoài nhưng trong lòng người đợi chờ vẫn vang lên nỗi niềm thương nhớ và luyến tiếc một thời đã qua:
Đàn xuân tủi lòng nẩy cung đợi mong
Reo ai oán trong khuê phòng
Tình tang tang tính tính tình
Tình tang tang tính tính tình
Lạnh lùng hơn gió ngoài đồng.
Ngồi se chỉ hồng hỏi ai hiểu không
Tiếng oanh muốn nhắn lời
Thay những tiếng ngân
Như chiếc bóng người
Chưa dám nhắc chân
Chờ tin thơ chim hoàng oanh đưa
Còn xa bay trong áng sương mờ.
(Lê Thương, Bản đàn xuân)
Buồn nhớ bao la xuân xưa hoa còn tươi
Ngập trời hương sắc xuân tưng bừng
Tưng bừng khắp nơi
Bầy én chào đón vui cười ca hót vang lừng
Chúc hoa bao lời nồng say.
Xuân nay màu tàn sắc phai
Hoang vu vườn âm u tối
Bầy oanh yến vui đùa chốn đau thương
Cho hoa biết bao sầu đau…
(Dương Thiệu Tước, lời Thẩm Oánh, Tiếc một thời xuân)
Mùa xuân còn gợi mối tơ lòng, ở đó cung đàn dệt nên bao yêu thương chất chứa và nỗi chờ mong thầm kín của người nghệ sĩ:
Chiều nay sương rơi
Ướt vai người khách giang hồ,
Trời thu hiu hắt lá rơi nhẹ cuốn theo dòng
Rồi còn tìm đâu những năm xưa ngày ấy
Bên nhau tiếng đàn êm đềm nhẹ lá vàng rơi.
Đàn còn vang nhịp theo tiếng xưa
Dưới trăng bên thềm vai kề ta xây ước mơ
Còn tìm đâu thấy những khi nhịp bước trên cầu
Mộng đẹp đầy thơ ước xây bên nhà ấm
Nay thu đã về như nhủ lòng nhớ tình xưa.
(Nhật Bằng, Một chiều thu)
Thiên nhiên khi nhìn qua lăng kính con tim của người nghệ sĩ đã nhuốm màu sắc buồn bã vì trong lòng họ còn bao nỗi u hoài khi vắng bóng người yêu thương:
Lênh đênh theo gió hồn về đâu
Chơi vơi trong khúc nhạc vương sầu
Mùa xuân đến mơ dáng em về
Nụ cười đê mê bên làn tóc thề.
Mênh mang thương nhớ trôi về đâu
Xa em anh nhớ mùa trăng nào
Đời phiêu lãng theo sóng giang hồ
Từ ngàn kiếp xưa neo thuyền bến mơ…
(Ngọc Bích, Bến đàn xuân)
Gió chiều thầm vương bao nhớ nhung
Người yêu thoáng qua trong giấc mộng
Vui nguồn sống mơ những ngày mong chờ
Trách ai đành tâm hững hờ…
(Ngọc Bích, Mộng chiều xuân)
Thậm chí nỗi buồn đó dường như người nhạc sĩ còn tìm thấy trong dáng hình của con chim lẻ loi vì lạc bầy:
Trời xuân dịu êm như đắm say
Nắng xuân in vàng mái hiên ngoài
Hoa đào thắm tươi phô sắc tía
Gió uốn cành lá bướm lượn bay
Ý xuân nồng say tưng bừng khắp
Vườn xuân có một con đỗ quyên
Hót lên hoài ngàn muôn tiếng sầu thảm
Vì đâu hỡi chim mi buồn phiền…
(Phạm Văn Chừng, Con chim lạc bạn)
Thật vậy, trong dòng ca khúc lãng mạn đậm nét hơn cả là một thiên nhiên buồn bã, thể hiện rõ màu sắc đa dạng của tâm trạng người nghệ sĩ. Cũng như trong thơ ca lãng mạn, mùa thu bao giờ cũng được các nhạc sĩ nhắc đến nhiều nhất, ở đó biết bao tình cảm đậm đà được phô diễn. Dưới mắt họ, đó là mùa của nỗi buồn, của sầu thương và cô đơn:
Nhạc thu lắng trầm
Reo sầu gió hắt hiu bờ lau
Ánh nắng thu tàn
Sen úa vương màu nhớ thương nhau.
Nhạc thu lắng trầm reo sầu
Mây lướt trôi về đâu
Xa xa mờ sương phớt màu
Cây úa rơi hàng châu…
(Thẩm Oánh, Nhạc thu)
Vương màu nhớ thương nhau
Đàn chim bay thiết tha
Trên núi cao miền xa
Mang theo những nỗi buồn mộng mơ
Nguồn thảm sầu đã qua.
Khi ta đi liễu đang còn xanh lá
Trong đám cây
Oanh hót vài lời ca để chòng đám hoa…
(Lê Thương, Thu trên đảo Kinh Châu)
Nỗi sầu thương dấy lên tự cõi lòng vì cảm giác cô đơn, vì khuê phòng chiếc bóng trong khi bên ngoài thì gió thu se lạnh cùng âm thanh não nề. Đây là khúc tango của nhạc sĩ Hoàng Dương:
Chiều tàn mây thu man mác buồn vương
Vật vờ chim kia lướt cánh ngoài sương
Theo vút làn mây bên đường
Gió táp từng cơn điên cuồng
Buồn thu lai láng cố hương.
Chiều tàn mây thu lơ lửng về đâu
Dừng chèo thuyền ơi, ta nhắn vài câu
Có biết lòng ai ưu sầu
Theo bóng người đi bên cầu
Mịt mờ xa khuất về đâu.
(Hoàng Dương, Tiếc thu)
Chiều nay gió thu đã về
Đàn rung bao huyền âm não nề
Ai ơi ngoài xa sương gió
Nhớ chăng ngày nao đã nặng thề.
Người phương xa thấu chăng khi mùa thu tới
Phòng đơn chiếc thiết tha
Hằng trông ngóng người…
(Ngọc Bích, Thu về)
Từ nội tâm nhìn ra ngoại giới, người nghệ sĩ cũng chỉ thấy một không gian quạnh hiu, buồn tẻ. Không gian đó là chiều thu hiu hắt với lá vàng vèo bay trong cơn gió heo may:
Chiều thu lướt thướt bao đám mây thu vàng
Lờ lững trôi về rừng núi xa xăm
Chiều thu lớt phớt trên cô thôn êm đềm
Cùng bầy trâu đoàn mục tử trở về.
Đây đàn chim loáng thoáng bay
Trên ngành cây gió phất lay
Trong tiếng gió đưa hắt hiu
Vang theo trầm ngân tiếng tiêu.
(Nguyễn Văn Khánh, Thu)
Thu cô liêu, tịch liêu
Cô thôn chiều, ta yêu thu
Yêu thu, yêu mùa thu.
Vàng hoen đáy nước soi rõ đường đi
Một mùa thu, một mùa thu
Lá rơi, rơi rụng buồn chi lá vàng…
(Văn Cao, Thu cô liêu)
Trời thu bao la thuyền ai
Lướt trôi trên dòng nước xanh
Chìm trong sương sa
Muôn ánh sao huyền lấp lánh
Buồn vương tiếng ca như oán thương
Tình ta đã lỡ khuất ca
Sóng vàng triền miên
Lắng câu ca hò tình duyên…
(Hoàng Trọng, Bến mơ, 1951)
Không gian đó cũng có thể là khu vườn, là con thuyền trôi trong đêm trăng huyền diệu:
Vườn khuya trăng chiếu
Hoa đứng yên như mắt buồn
Lòng ta xao xuyến lắng nghe lời hoa
Cánh hoa vương buồn trong gió
Áng hương yêu nhẹ nhàng say gió lay…
Qua lá cành ánh trăng lan dịu dàng
Ru hồn bao nhớ nhung
Đêm lắng buồn tiếng thu như thì thầm
Trong hàng cây trầm mơ…
(Đặng Thế Phong, Đêm thu)
Thuyền trôi êm đềm con thuyền trong mơ
Lá reo u huyền lướt trên dòng thơ
Thuyền trôi bâng khuâng tiếng ca trầm dâng
Nhặt khoan mái chèo trên suối ái ân…
(Hoàng Quý, Đêm thu chơi thuyền dưới trăng)
Hay đêm mưa lạnh lẽo với hình ảnh cánh nhạn lẻ loi cũng gợi bao niềm nhớ nhung:
Mưa đêm thu trời lạnh lẽo gió thu vi vu
Cành rụng rơi lá vàng đầu ghềnh
Tiếng dế sầu canh.
Mưa rơi rơi, từng giọt nhỏ mái hiên rơi rơi
Kìa nhạn kêu dưới trời mù mù biết bay về đâu…
(Võ Đức Thu, Mưa đêm thu)
Trong không gian đìu hiu như thế, người ta dễ hồi tưởng mối tình xưa, tưởng như nàng đang về giữa chiều thu khiến lòng ta say đắm:
Lá thu nhẹ rơi rơi, nắng thu vàng phai phai
Ai về âm thầm nẻo cũ bâng khuâng tình xưa
Hiu hiu luồng hơi may, du du làn mây bay
Ai nhắn theo mây
Niềm quê vấn vương xa đó ngàn dâu thưa…
(Tô Vũ, Tiếng chuông chiều thu)
Nàng từ đâu tới đây, gieo sầu mùa thu
Nàng nhìn ta dưới hoa, nhìn thôi chẳng nói
Cớ sao nhìn ta?
Rồi lòng ta từ đó đắm say mơ màng
Chìm trong đôi mắt. Ôi đôi mắt nhung huyền
Nhìn ta không nói. Chiều thu ân ái…
(Lâm Tuyền, lời Dạ Chung, Lặng lẽ)
Hồi tưởng ngày qua mà trong lòng không nguôi thương nhớ: giờ ta đang ở đây mà người tình thì đi xa quá hoặc nàng còn ở lại mà ta thì đang trên đường gió sương:
Chiều nay sương rơi
Ướt vai người khách giang hồ
Trời thu hiu hắt lá rơi nhẹ cuốn theo dòng
Rồi còn tìm đâu những năm xưa ngày ấy
Bên nhau tiếng đàn êm đềm nhẹ lá vàng rơi.
Đàn còn vang nhịp theo tiếng xưa
Dưới trăng bên thềm vai kề ta xây ước mơ.
Chiều về lòng nhớ tới những phút ấy
Ngày nào đầy vui thơ nay khuất xa rồi
Chiều thu đem tới với ta bao nỗi u sầu
Còn tìm đâu thấy
Những khi nhịp bước trên cầu
Mộng đẹp đầy thơ ước xây bên nhà ấm
Nay thu đã về như nhủ lòng nhớ tình xưa.
(Nhật Bằng, Một chiều thu)
Chiều thu vấn vương vì đâu
Người ra đi nhớ chăng hôm nao
Trong lúc chia tay nhìn nhau
Thầm giấu ai đôi hàng lệ sầu.
Tìm đâu cố nhân giờ đây
Lòng quạnh hiu
Gửi cùng mây gió ngàn phương
Mơ bóng ai trong chiều sương
Hồn thêm nhớ thương cho lòng buồn vương…
(Dương Thiệu Tước, Ước hẹn chiều thu)
Người nghệ sĩ cảm thấy cô đơn trong không gian hiu quạnh đó. Và hình ảnh quen thuộc thường được mô tả về nỗi cô đơn chính là môtip người thiếu phụ ngồi đan áo hoặc dệt áo chờ chồng cả trong văn chương lẫn trong âm nhạc:
Ai lướt đi ngoài sương gió
Không dừng chân đến em bẽ bàng
Ôi vừa thoáng nghe em
Mơ ngày bước chân chàng
Từ từ xa đường vắng.
Đêm mùa thu chết
Nghe mùa đang rớt rơi theo lá vàng
Em ngồi đan áo, lòng buồn vương vấn
Em thương nhớ chàng…
(Văn Cao, Buồn tàn thu, 1939)
Từ chàng ra đi, lưng khoác chiến y
Và hồn nương bóng quốc kỳ.
Nàng ngừng con thoi, có khi nhớ chàng
Có muốn gì đâu, lệ thấm tơ vàng…
(Phạm Duy, Chinh phụ ca)
Có thể nói nhạc sĩ Đoàn Chuẩn – Từ Linh là người tình của mùa thu. Đó là mùa của muôn chiều lá đổ, của tà áo xanh, của thu vàng ấm, của gió trong mây ngàn, của lời hẹn ái ân…Vẫn là mùa thu buồn bã luôn bàng bạc trong tình yêu lỡ làng, tan vỡ và chia ly của ông:
Thu đi cho lá vàng bay
Lá rơi cho đám cưới về
Ngày mai, người em nhỏ bé
Ngồi trong thuyền hoa tình duyên đành dứt.
Có những đêm về sáng
Đời sao buồn chi mấy cố nhân ơi
Đã vội chi men rượu nhấp đôi môi
Mà phung phí đời em không tiếc nhớ.
Lá đổ muôn chiều ôi lá úa
Phải chăng là nước mắt người đi
Em ơi đừng dối lòng
Dù sao chăng nữa không nhớ đến tình đôi ta…
(Lá đổ muôn chiều)
Anh mong chờ mùa thu
Tà áo xanh nào về với giấc mơ
Màu áo xanh là màu anh trót yêu
Người mơ không đến bao giờ.
(Thu quyến rũ)
Đây khách ly hương mấy thu vàng ấm
Nơi quán cô đơn mơ qua trùng sóng
Mơ tới bên em em tô quầng mắt
Em tôi ngập ngừng trong tấm áo nhung…
(Tình nghệ sĩ)
Với bao tà áo xanh đây mùa thu
Hoa lá tàn, hàng cây đứng hững hờ
Lá vàng từng cánh rơi từng cánh
Rơi xuống âm thầm trên đất xưa.
Gửi gió cho mây ngàn bay
Gửi bướm muôn màu về hoa
Gửi thêm ánh trăng màu xanh lá thư
Về đây với thu trần gian…
(Gửi gió cho mây ngàn bay)
Nhớ tới mùa thu năm xưa
Gửi nhau phong thư ngào ngạt hương
Nét bút đa tình lả lơi
Nhớ phút ngập ngừng
Lòng giấy viết rằng chờ đến kiếp nào
Tình đầu trong gió mùa người yêu ơi
Em nay về đâu phong thư còn đây
Nhớ nhau tìm trong ánh sao
Nhớ tới ngày nào
Cùng bước đến cầu ngồi xõa tóc thề
Hẹn lời ân ái
Trôi đến bến nào hình dáng thuyền yêu…
(Lá thư)
Với nhạc sĩ, giữa mùa thu lá rụng, chiếc lá lìa cành cũng đồng nghĩa mối tình sẽ chia ly, tan tác. Chuyện lứa đôi rồi sẽ trôi theo quá vãng và hình ảnh người tình cũng chìm khuất theo dòng nước vô tình:
Thôi thế từ đây
Anh cố đành quên rằng có người
Cầm bằng như không biết mà thôi
Lá thu còn lại đôi ba cánh
Đành lòng cho nước cuốn hoa trôi…
(Lá đổ muôn chiều)
Mùa thu dễ xui cho lòng bâng khuâng, tê tái. Tâm trạng đó của người nghệ sĩ thường được nhận ra trong khoảnh khắc thời gian của buổi chiều tà:
Chiều buồn len lén tâm tư
Mơ hồ nghe lá thu mưa
Dạt dào tựa những âm xưa
Thiết tha ngân lên lời xưa.
Quạnh hiu về thấm không gian
Âm thầm như lấn vào hồn
Buổi chiều chợt nhớ cố nhân
Sương buồn lắng qua hoàng hôn…
(Cung Tiến, Hoài cảm)
Lòng sao vẫn còn mang
Nỗi sầu mỗi thu về
Khi bóng ác tà
Khuất dưới làn sương chiều buông.
Còn đây núi kia đây dòng sông này
Nào ai biết chăng tấm lòng nát tan…
(Nguyễn Thiện Tơ, Nhắn gió chiều)
Đàn chim tung cánh xa khuất mờ
Chiều thu lưu luyến màu thương nhớ
Nhớ mái đầu ai nhuộm nắng vàng
Buồn biết bao giờ cho hết nguôi.
Lòng ta ai oán man mác sầu
Nhìn xa xôi nhớ thầm mong ước
Như sóng trùng dương theo cánh buồm
Là lúc quên đời không tiếc thương…
(Lâm Tuyền, Hình ảnh một buổi chiều)
Chiều về thu chiều buồn
Chiều về thu, chiều ơi chiều vương lạnh lùng
Mà làm ta sao như vương vấn.
Chiều lâng lâng dịu dàng
Cảnh đó đây buồn mơ tựa dâng nỗi niềm
Lòng buồn tình xưa sao xa xa vắng…
(Nguyễn Văn Khánh, Lời thề xưa)
Chiều hôm qua lang thang trên đường
Hoàng hôn xuống chiều thắm muôn hương
Chiều hôm qua mình tôi bâng khuâng
Có mùa thu về tơ vàng vương vương…
(Cung Tiến, Thu vàng)
Khoảnh khắc thời gian đó cũng thường là đêm tối yên tĩnh với khung cảnh cô liêu dễ khiến lòng gợi lên niềm thương nhớ:
Đêm nay riêng có bóng ta trong đêm trường
Cô liêu lòng ai sắt se đau thương
Tìm đâu cho thấy bóng ai
Sầu căng ôi đứt giây tơ đồng
Hận tình lạnh lùng theo gió đông
Một trời buồn nhớ bao la…
Lời thề lòng ta vẫn thiết tha…
Tơ vương thê lương ngàn hướng
Cách xa nhau muôn ngàn tiếng tơ
Muôn lời nhớ thương…
(Dương Thiệu Tước & Minh Trang, Buồn xa vắng)
Ngày nào một giấc mơ
Đâu những đêm trăng mờ ai ngóng chờ
Khi áng mây thành thơ nhẹ gió đưa
Theo tiếng đàn thuyền mơ tìm bến xưa.
Một chiều mùa chiến chinh
Xuân ngát hương thanh bình say mối tình
Khi ánh trăng về vui đời thắm xinh
Bên dáng huyền thầm mơ lúc tuổi xanh…
(Ngọc Bích, Trở về bến mơ)
Nhưng không chỉ có mùa thu, người nghệ sĩ cũng buồn vương theo cái lạnh lẽo tê tái của mùa đông, nhất là trên quê hương miền Bắc và miền Trung. Mùa đông luôn gieo cái sầu áo não trong tâm hồn họ:
Trời mưa rơi tí tách phố xá sao u buồn
Mình ta trên đường vắng lòng mơ ước yêu đương.
Kìa trên gác nhà ai thấp thoáng sau lá cành
Có đôi đầu chung bóng dưới ánh đèn dịu xanh…
(Hoàng Quý, Dưới ánh đèn xanh)
Mưa rơi hiu hắt ai sầu mùa đông
Không gian u ám sương mờ mờ buông
Xa trong đêm vắng chuông buồn buồn ngân
Mùa đông xưa rét mướt bến sông ngừng chân
Chờ ai trong tê tái lắng nghe chuông ngân…
(Lâm Tuyền, lời Dạ Chung, Tiếng thời gian)
Đêm đông xa trông cố hương buồn lòng chinh phu
Đêm đông bên song ngẩn ngơ kìa ai mong chồng.
Đêm đông thi nhân lắng nghe tâm hồn tương tư
Đêm đông ca nhi đối gương ôm sầu riêng bóng…
(Nguyễn Văn Thương, lời Kim Minh, Đêm đông, 1943)
Mưa rơi chiều nay vắng người
Bên thềm gió lơi mơ bóng ngàn khơi
Mưa rơi màn đêm xuống rồi
Mây sầu khắp nơi thương nhớ đầy vơi.
Bâng khuâng nghe tiếng tơ dịu dàng
Nhìn lá úa theo hoa tàn
Tiếc than phút giây lìa tan…
(Ưng Lang, lời Châu Kỳ, Mưa rơi)
Em đến thăm anh một chiều đông
Em đến thăm anh một chiều mưa
Mưa dầm dề, đường trơn ướt tiêu điều.
Em đến thăm anh người em gái
Tà áo hương nồng
Mắt huyền trìu mến sưởi ấm lòng anh
Em đến thăm anh chiều đông giá
Em đến thăm anh trời mưa gió
Đường xa lạnh lùng…
(Tô Vũ, Em đến thăm anh một chiều mưa)
Đông về ngồi buồn nghe gió lơi,
Lá úa rơi hiên ngoài
Đông về ngập trời vương nhớ thương
Cho lòng không bao giờ nguôi…
(Ưng Lang, Nhạc chiều đông)
Mây chiều đông nay âm u trôi về đâu
Mang theo biết bao thương đau
Đàn ai buồn ngân trong gió rét chiều sương
Khơi bao nhớ thương sầu bên lòng.
Bên lầu xưa ta mơ hát khúc tình ca
Cho vang tới nơi phương xa
Nhìn mây chiều tan theo gió cuốn ngàn hướng
Có riêng mình ta mến thương…
(Hoàng Trọng, Gió lạnh chiều đông)
TẬP I
MỤC LỤC
CHƯƠNG I. BỐI CẢNH LỊCH SỬ CỦA MIỀN NAM
GIAI ĐOẠN 1954-1975
I. Những diễn biến trước ngày chia cắt đất nước.
II. Tình hình chính trị ở miền Nam.
1. Chế độ Đệ nhất Cộng hòa.
2. Chế độ Đệ nhị Cộng hòa.
CHƯƠNG II. ĐỜI SỐNG VĂN HÓA – VĂN NGHỆ Ở MIỀN NAM
I. Vài nét về giáo dục.
II. Về hoạt động văn nghệ và âm nhạc.
1. Báo chí văn nghệ.
2. Hoạt động biểu diễn âm nhạc.
a) Các lò đào tạo của các nhạc sĩ.
b) Các nhóm nhạc và ban nhạc.
3. Về hoạt động sáng tác âm nhạc.
CHƯƠNG III. TRÀO LƯU LÃNG MẠN Ở PHƯƠNg TÂY VÀ Ở VIỆT NAM
A. TỔNG QUAN VỀ TRÀO LƯU LÃNG MẠN Ở PHƯƠNG TÂY.
I. Văn chương lãng mạn.
1. Khái quát.
2. Định nghĩa.
3. Những chủ đề chính.
a) Sự khẳng định và thăng hoa cái tôi.
b) Nỗi buồn lãng mạn.
c) Tình yêu thiên nhiên.
d) Sự hoài niệm quá khứ.
e) Thế giới đường xa xứ lạ.
g) Sự hư ảo, quái dị, siêu nhiên.
h) Sự siêu phàm.
i) Sự dấn thân.
k) Đêm tối.
II. Hội họa lãng mạn.
III. Âm nhạc lãng mạn.
B. TỔNG QUAN VỀ TRÀO LƯU LÃNG MẠN Ở VIỆT NAM.
I. Khái quát.
II. Văn chương lãng mạn.
III. Hội họa lãng mạn.
IV. Âm nhạc lãng mạn.
1. Sơ lược về sự ra đời của nền tân nhạc Việt Nam.
– Nhóm Myosotis.
– Nhóm Tricéa.
– Nhóm Phạm Đăng Hinh.
– Nhóm Đồng Vọng.
– Nhóm Nam Định.
– Nhóm Tổng hội Sinh viên.
2. Xuất phát điểm của dòng ca khúc lãng mạn.
3. Nội dung, chủ đề của dòng ca khúc lãng mạn.
CHƯƠNG IV. DÒNG CA KHÚC LÃNG MẠN CÁCH MẠNG
I. Hình ảnh người trai đi chiến đấu.
II. Tình quân dân trong lòng dân tộc.
III. Hình ảnh quê hương trong kháng chiến.
CHƯƠNG V. DÒNG CA KHÚC LÃNG MẠN TRỮ TÌNH
I. Những ca khúc về tình yêu đôi lứa.
1. Hình ảnh người thiếu nữ.
2. Nỗi buồn trong tình yêu.
a) Nỗi buồn nhẹ nhàng.
b) Giây phút chia ly.
c) Sự hoài niệm, tiếc nuối.
d ) Mong chắp cánh uyên ương.
II. Những ca khúc ca ngợi thiên nhiên.
1. Thiên nhiên tươi đẹp.
2. Thiên nhiên buồn bã.
III. Những ca khúc ca ngợi quê hương.
1. Vui cảnh đồng quê.
2. Thương nhớ đồng quê.
3. Ngợi ca người mẹ.
4. Cảnh đẹp đất nước.
IV. Những ca khúc về thế giới mộng mơ.
1. Khát vọng lãng du.
2. Những giấc mơ tiên.
CHƯƠNG VI. TÌNH CA QUÊ HƯƠNG
1. Niềm luyến tiếc
2. Nhớ về quê cũ
3. Giấc mơ hồi hương
1. Thanh bình ca.
2. Lối về xóm nhỏ.
3. Tình thắm duyên quê.
4. Mùa hợp tấu.
1. Xuân đã về.
2. Khúc ca mùa hè.
3. Khúc thu ca.
4. Mưa mùa đông.
1. Miền Bắc xa vời.
2. Miền Trung thương nhớ.
3. Miền Nam đô hội.
I. Tình đầu.
II. Tình qua bốn mùa.
III. Tình sầu.
IV. Tình nhớ.
V. Tình xa.
VI. Tình lỡ.
VII. Tình đau.
VIII. Tình bơ vơ.
TẬP II
MỤC LỤC
CHƯƠNG VIII. CHO NGƯỜI VÀO CUỘC CHIẾN
I. Giai đoạn 1 (1955-1960)
II. Giai đoạn 2 (1960-1975)
1. Mấy tháng quân trường.
2.Tình đồng đội.
3. Trên bốn vùng chiến thuật.
4. Anh tiền tuyến em hậu phương.
5. Xuân này con không về.
6. Một mai giã từ vũ khí.
7. Đêm nguyện cầu.
CHƯƠNG IX. PHONG TRÀO DU CA
I. Sự hình thành phong trào Du ca.
II. Tổ chức phong trào Du ca.
III. Nội dung ca khúc phong trào Du ca.
1. Nhận diện quê hương.
2. Tuổi trẻ chúng tôi.
3. Đoàn ta ra đi.
4. Mơ ước hòa bình.
CHƯƠNG X. PHẠM DUY: TÂM CA & ĐẠO CA
i. Mười bài Tâm ca.
ii. Mười bài Đạo ca.
CHƯƠNG XI. NHẠC PHẢN CHIẾN
I. Vài nét về khuynh hướng phản chiến.
II. Phản chiến trong âm nhạc miền Nam.
III. Nhạc phản chiến của Trịnh Công Sơn.
IV. Nhạc phản chiến của Miên Đức Thắng.
CHƯƠNG XII. NHẠC TRẺ
I. Các ban nhạc trẻ.
II. Hoạt động biểu diễn.
III. Phổ biến bài nhạc gốc và phóng tác lời ca nhạc trẻ phương Tây.
IV. Sáng tác mới của nhạc trẻ miền Nam.
CHƯƠNG XIII. NHẠC SINH VIÊN TRANH ĐẤU
I. Quá trình hình thành và phát triển của phong trào nhạc sinh viên tranh đấu.
1. Giai đoạn 1965-1969.
2. Giai đoạn từ 1970 đến 1975.
II. Nội dung ca khúc của nhạc sinh viên tranh đấu.
1. Cuộc đấu tranh trực diện trên đường phố.
2. Khêu gợi lòng nhân ái và tình tự dân tộc.
3. Ca ngợi truyền thống oai hùng của dân tộc.
4. Niềm hy vọng và mơ ước hòa bình.
III. Dấu ấn của phong trào nhạc sinh viên tranh đấu.
CHƯƠNG XIV. NHẠC THIẾU NHI VÀ NHẠC CỘNG ĐỒNG
I. Nhạc thiếu nhi.
1. Bài hát ca ngợi tuổi thơ.
2. Bài hát về yêu thương gia đình, trường lớp, thầy cô.
3. Bài hát về quê hương, đất nước.
4. Bài hát mừng Trung thu.
5. Bài hát vui chơi tập thể.
II. Nhạc sinh hoạt cộng đồng.
1. Vui họp mặt.
2. Vui cắm trại.
3. Bài ca sinh hoạt tôn giáo.
4. Bài ca sinh hoạt Hướng đạo.
CHƯƠNG XV. TRUYỆN CA và TRƯỜNG CA
I. Truyện ca.
1. Trầu cau.
2. Thiên thai.
3. Trương Chi.
4. Chú Cuội.
5. Ngưu Lang – Chức Nữ.
6. Trác Văn Quân.
7. Thiếu phụ Nam Xương.
8. Hoa thủy tiên.
9. Huyền Trân Công Chúa.
10. Lòng mẹ Việt Nam.
11. Nàng Bân.
12. Chuyện tình Lan và Điệp.
II. Trường ca.
1. Lịch sử loài người.
2. Trường ca Sông Lô.
3. Hòn Vọng Phu.
4. Hội Trùng dương.
5. Con đường cái quan.
6. Mẹ Việt Nam.
CHƯƠNG XVI. NHỮNG BÀI HÙNG CA TRONG NỀN TÂN NHẠC
I. Sử ca.
II. Thanh niên ca.
III. Kháng chiến ca.
IV. Quốc ca.
V. Quân ca.
* LỜI KẾT.
* TÀI LIỆU THAM KHẢO.
* MỤC LỤC.
